Selçuklu etkisini eserlerinde büyük ölçüde yansýtan diðer bir beylik, Isparta ve Antalya çevresinde iki kol halinde egemen olan Hamidoðullarý’dýr. 1280’lerde kurulan beyliðin Isparta kolu 1391’de, Tekeoðullarý olarak da bilinen Antalya kolu ise 1423’de ortadan kalkmýþtýr. Isparta kolunun baþkenti 1310’lara kadar Uluborlu iken, sonradan en önemli meliklerinden biri olan Dündar Bey’in unvanýna izafeten “Felekabad” da denilen Eðirdir’e taþýnmýþtýr. Hamidoðullarý Beyliði’nden altý melik 9, iki emir 2, bir subaþý 1, bir din adamý 1, konumu belirlenemeyen beþ kiþi 6 yapý olmak üzere toplam 19 yapý inþa ettirmiþlerdir. Yapý türleri arasýnda 5 cami, 1 mescit, 2 medrese, 1 hânkah, 5 hamam, 1 çeþme ve 4 türbe sayýlabilir. Ayrýca 2 cami de onarýlmýþtýr. Hamidoðullarý en çok cami ve mescit yaptýrmýþtýr.

Uluborlu’daki günümüze gelebilen yapýlarýn büyük bir bölümü Selçuklulara aittir. Yalnýzca Muhyiddin Çeþmesi kitabesine göre 1323-24 yýlýnda Þeyh Muhyiddin tarafýndan yaptýrýlmýþ sade bir örnektir.

Eðirdir’deki yapýlara gelince, özgünlüðünü koruyan iki yapýdan ilki ilçe merkezindeki Dündar Bey Medresesi’dir. Yapý 1301-02 tarihinde Dündar Bey tarafýndan yaptýrýlmýþtýr.

Medresenin karþýsýndaki Hýzýr Bey Camisi’nin Selçuklu yapýsý olduðu ve Hýzýr Bey 1327-28) tarafýndan onartýldýðý belirtilir. Sur dýþýnda yer alan Baba Sultan Türbesi kitabesine göre Hüsameddin Ýlyas Bey’in zamanýnda (1355-70) Ýsa Dediðü adlý bir kiþi tarafýndan 1357-58 yýlýnda yaptýrýlmýþtýr. Ticaret dokusunda yer alan Dündar Bey Hamamý Dündar Bey zamanýnda 1307-08 yýlýnda yaptýrýlmýþtýr. Büyük ölçüde yenilenmiþ çifte hamam üç eyvanlý ve iki halvetli tiptedir. Burdur’daki Muzafereddin Mustafa Bey (1340-55) tarafýndan 1345 yýlýnda yaptýrýlmýþ Medrese günümüze gelememiþtir.

Anadolu’nun en önemli uluslararasý ticaret limanlarýndan birini baþkent yapmýþ Antalya kolunun kuþkusuz en önemli yapýsý Antalya’da kale içinde yer alan ve büyük bir yapý topluluðunun parçasý olan Yivli Minare Camisi’dir. Aslýnda Selçuklu dönemine ait olan cami 13 Mayýs 1374’de Mehmed Bey tarafýndan büyük ölçüde yenilenmiþtir. Eþdeðerde altý kubbeli yapý, kuþkusuz Bursa Ulu Camisi’nin Mengücekli ve Selçuklu çok kubbeli camileri dýþýndaki en önemli öncülüdür.

Topluluðun diðer önemli yapýsý, “Zincirkýran” unvanýyla tanýnan Mehmed Bey’in 1377 Aralýk ayý sonlarýnda yapýlmýþ sekizgen prizma gövdeli ve içten kubbe, dýþtan ise sekizgen piramit külâhlý Türbesi’dir. Antalya çevresindeki en önemli yapý, Korkuteli ilçesindeki Yunus Bey zamanýna (1300-24) ait 1319 tarihli Emir Sinaneddin Medresesi’dir.

            Hamidoðullarý’nýn, Germiyanoðullarý’nýn egemen olduðu Afyonkarahisar’da da kýsa süreli egemenliklerinden söz edilebilir. Afyonkarahisar’ýn Þuhut ilçesindeki Hýzýr Bey’in oðlu Emir Muizeddin Ýbrahim tarafýndan 1368 yýlýnda yaptýrýlmýþ tek mekânlý ve kubbe ile örtülü Kubbeli Mescit tümüyle yenilenmiþtir.

                                   ANTALYA

Anadolu’nun en eski yerleþme bölgelerinden biri olan Antalya yöresinin tarihi, insanlýðýn Anadolu’da görülmeye baþladýðý çaðlara kadar uzanýr. Antalya’nýn ise bu bölgede tabii bir deniz üssü arayan Bergama Kralý II. Attalos tarafýndan eski bir þehrin bulunduðu yerde yeniden kurulduðu kabul edilir. II. Attalos’un burada bir þehir kurmak zorunda kalmasý, bölgenin en geliþmiþ þehirlerinden olan ve Antalya’nýn doðusunda bulunan Side’nin (Arap ve bazý Osmanlý kaynaklarýnda Eski Antalya) Roma hâkimiyetinde olmasýna baðlanýr. VII. yüzyýldan itibaren Arap akýnlarýna uðradý. 860’ta, Halife Mütevekkil’in donanma kumandaný Fazl b. Kārin þehri ele geçirdi. Ancak bu hâkimiyet uzun sürmedi. Türkler’in Anadolu’ya fethi sýrasýnda Süleyman Þah burayý aldý ve þehir 1103’e kadar Selçuklular’ýn hâkimiyetinde kaldý. 1103’te Bizans Ýmparatoru Alexis Komnenos’un kuvvetleri tarafýndan geri alýndý. Bundan sonra Bizans ve Türkler arasýnda birkaç defa el deðiþtirdi. 1120’de Ioannes Komnenos burayý tekrar Bizans hâkimiyeti altýna aldý. Bu sýralarda þehir önemli bir ithalât ve ihracat limaný durumunda olup Avrupa ve Mýsýr ticaret gemilerinin uðrak noktasýydý. Bu sebeple Antalya’da Bizans hâkimiyeti döneminde de bir müslüman tüccar kolonisi mevcuttu. I. Gýyâseddin Keyhusrev kaleyi kuþattý ise de Kýbrýs’tan yardým gelmesi yüzünden burayý zaptedemedi, ancak abluka altýna aldý. Nihayet 5 Mart 1207’de Latin idaresinden memnun olmayan Rumlar’ýn da desteði ile fethi gerçekleþtirdi. Mübârizüddin Ertokuþ’u valiliðe ve subaþýlýða getirdiði gibi þehre bir kadý, imam, müezzin, hatip tayin etti; ayrýca kalenin surlarýný onarttý ve bir de mescid yaptýrdý.

“Uç, hudut þehri” anlamýnda Dârü’s-sagr unvanýný taþýyan Antalya’nýn bu defaki zaptý, buraya yavaþ yavaþ bir Türk-Ýslâm þehri hüviyeti kazandýrmaya baþladý. Kýbrýs kralýnýn da desteði ile þehirdeki yerli hýristiyan ahalinin çýkardýðý isyan sonucu Antalya 1212’de Kýbrýslýlar’ýn eline geçtiyse de 22 Ocak 1216’da Ýzzeddin Keykâvus tarafýndan yeniden fethedilerek valiliði tekrar Mübârizüddin Ertokuþ’a verildi.

Antalya ve civarý, Selçuklu Devleti’nin zayýflamasý üzerine Isparta ve Teke bölgesine hâkim olan Hamîdoðullarý’nýn eline geçti. Ebü’l-Fidâ’nýn kaydettiðine göre, Hamîd Türkmenleri’nin beyi Feleküddin Dündar Bey, gezmek için kale dýþýna çýkan Antalya hâkiminin esir düþmesi üzerine þehri zaptetmiþti. Dündar Bey daha sonra Antalya’yý kardeþi Yûnus Bey’e verdi ve böylece Hamîdoðullarý’nýn Teke kolu ortaya çýkmýþ oldu. Yûnus Bey’den sonra oðlu Mahmud Bey Antalya’da hüküm sürmeye baþladý. Mehmed Bey zamanýnda el deðiþtiren þehir 14 Mayýs 1373’te buraya yeniden hâkim oldu. Bir süre daha Tekeoðullarý’nýn hakimiyetinde kalan þehir nihayet Yýldýrým Bayezid tarafýndan zaptedilerek muhafýzlýðý Kara Timurtaþoðlu Fîruz Bey’e verildi. Ocak 1423ten sonra Antalya ve merkezi olduðu Teke-ili’nde Osmanlý hâkimiyeti kesin olarak saðlandý.

Selçuklu ve Tekeoðullarý döneminde Antalya’nýn iktisadî hayatýnda esnaf kuruluþlarýnýn ve ahîlerin önemli rolleri olmuþtur. Ýbn Battûta buraya geldiðinde kalabalýk bir ahî topluluðu ile karþýlaþmýþ ve bir ahî zâviyesinde gecelemiþti.

Selçuklu dönemi Antalya’sý, burayý etraflý þekilde anlatan Arap seyyahlarýn ifadesine göre, etrafý üç kat surlarla çevrili, baðlýk bahçelik, mâmur bir þehirdi ve ticaret limaný olmasý sebebiyle etnik bakýmdan karýþýk bir nüfusa sahipti. Þehirde asýl unsuru meydana getiren Türkler’in yaný sýra Arap tüccarlar, Rumlar, yahudiler ve Avrupalý tüccarlar da bulunuyordu. 

Selçuklu döneminde surlarla çevrili kapalý bir þehir olan Antalya Osmanlý döneminde fizikî yönden geliþerek sur dýþýna doðru yayýlmaya baþladý. Çarþý ve pazarlarýn sur dýþýnda yer almasý bu geliþmeyi yönlendirdi. Muharrem 859 (Ocak 1455) tarihli Tahrir Defteri’nde sadece Ahî Kýzý, Ahî Yûsuf ve Çoban Ali mescidleri mahalleleri kaydedilen ve diðer mahallelerine yer verilmeyen Antalya’da, bu sýralarda, gelirleri çeþitli vakýflara ait en az 100 dükkân bulunuyordu. Defterde vakfý bulunan eserler arasýnda, Hacý Balaban Mescidi ve Medresesi, Teke Bey Türbesi, Arap Reis Mescidi, Liman Mescidi, Ahî Yûsuf Mescidi dikkati çeker. Ayrýca þehirde dört zâviye bulunmaktaydý ve bazý kilise vakýflarý da yeniden ihya edilmiþti. Mevcut yirmi iki müslüman mahallesinin hemen hepsi de bir cami, mescid veya imaretin çevresinde teþekkül etmiþti. Þehirde Câmi-i Atîk, Câmi-i Cedîd ve Bali Bey Camii adlarýný taþýyan üç cami, on sekiz mescid, bir imaret, bir muallimhâne, dört hamam vardý.

Evliya Çelebi burayý, kale içinde dört, dýþýnda ise yirmi dört mahallesi bulunan büyük bir þehir olarak tanýtýr. Yine Evliya Çelebi’ye göre, 600’ü kale içinde, 500’ü de kale dýþýnda olmak üzere 1100 dükkân mevcuttu. Bu sýralarda þehirde beþi kale içinde olan on bir cami, birçok mescid, yedi medrese, on yedi sýbyan mektebi, yedi tekke, sekiz hamam ve birçok han bulunuyordu.

.           Antalya’da bugüne ulaþan baþlýca tarihî yapýlar arasýnda, Yivli Minare Camii (Ulucami, XIII. yüzyýl), Ahî Yûsuf Mescidi (1249), Bali Bey Camii (XV. yüzyýl), Câmi-i Kebîr, Cumanun Camii, Kesik Minare adlarýyla da bilinen Korkut Camii (XV. yüzyýl), Mehmed Paþa Camii (XVI. yüzyýl), Müsellim Camii (1795), Murad Paþa Camii (1570), Þeyh Sinan Camii (XVII. yüzyýl), Karatay Medresesi (1250), Ulucami Medresesi (XIII. yüzyýl) ve Atabey Armaðan Medresesi (1239) sayýlabilir.

Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý’na ait 1990 yýlý istatistiklerine göre Antalya’da il ve ilçe merkezlerinde 300, kasaba ve köylerde 1142 olmak üzere toplam 1442 cami bulunmaktadýr. FERÝDUN EMECEN

ISPARTA

Göller yöresi denen kesimde Akdað’ýn kuzey eteðinde, þehirle ayný adý taþýyan ovanýn güneybatý ucunda, denizden yaklaþýk 1024 m. yükseklikte yer almaktadýr. Ýç Anadolu’dan Akdeniz’e inen güzergâhta önemli bir merkez olarak ortaya çýkan þehrin asýl geliþmesi Selçuklu hâkimiyeti sonrasýna rastlar. Isparta adýnýn nereden geldiði tartýþmalýdýr. Anadolu Selçuklu tarihi kaynaklarýndan Ýbn Bîbî’nin el-Evâmirü’l-ʿAlâʾiyye adlý eserinde geçen Saparta’nýn burayý ifade etmek üzere kullanýlýp kullanýlmadýðý tereddüt uyandýrmýþsa da bu kelime, söz konusu eserin muhtasar Türkçe tercümesinde açýk olarak Ýsparta þeklinde yazýlmýþtýr XIV. yüzyýl Arap seyyahlarýndan Ýbn Fazlullah el-Ömerî’nin Mesâlikü’l-ebṣâr fî memâliki’l-emṣâr adlý eserinin sözlü kaynaðý, Hamîd-ili ile ilgili þehirler arasýnda sadece Yalvaç, Karaaðaç ve Eðridir’i zikreder. Buna karþýlýk Ýbn Battûta’nýn burayý Seberte veya Sabarta adýyla anmasý Saporda ile uygunluk gösterir. Bu ad zamanla Türkler arasýnda Isparta haline gelmiþtir. Bedreddin el-Aynî, “bilâd-ý Germiyân”dan olduðunu söylediði þehrin Eðridir ile Denizli arasýnda Hamîd’de bulunduðunu belirtip Ýsbarta tarzýnda yazar. Ýlk Osmanlý kaynaklarýndan Neþrî’nin eserinde burasý Ýsparda þeklinde kaydedilmiþ, tahrir defterlerinde ise Ýsparta, Ýsbârta imlâsýyla yazýlmýþtýr.

Þehrin ne zaman ve kimler tarafýndan kurulduðuna dair herhangi bir bilgi yoktur. Bölgeye ilk Arap akýnlarýnýn Emevîler döneminde baþladýðý rivayet edilir. Mahallî tarihçiler þehrin 1038 yýllarýnda müslümanlarýn elinde bulunduðu iddia etmektedirler. Ýbn Bîbî’nin bir kaydýna göre, “Maðrib denizi sahillerinde” büyük kalelerden biri olan þehir III. Kýlýcarslan zamanýnda 1204’te zaptedilmiþtir.

Osman Turan ise I. Gýyâseddin Keyhusrev’in Uluborlu’da melik olarak askerleriyle 1196’da Menderes havzasýna kadar ilerlediði bilgisinden hareketle Isparta’nýn daha önceleri zaptedilmiþ, ancak III. Haçlý Seferi veya kardeþler mücadelesi sýrasýnda yeniden elden çýkmýþ olabileceðini, Ýbn Bîbî’nin kaydýnýn daha sonra þehrin yeniden fethiyle ilgili bulunduðunu, dolayýsýyla Uluborlu, Eðridir ve Atabey’e nisbetle Isparta’da kesin hâkimiyetin geç bir tarihte saðlandýðýný belirtir.

Anadolu Selçuklu idaresinin Moðol istilâlarýyla sarsýlmasýndan sonra ortaya çýkan Türkmen beyliklerinden biri olan Hamîdoðullarý XIII. yüzyýl sonlarýndan itibaren Isparta ve yöresinde hâkimiyet kurdular. Ancak Isparta’nýn bu sýralardaki durumu ve Hamîdoðullarý’nca hangi tarihte nasýl zaptedildiði bilinmemektedir. Ýlhanlý Valisi Demirtaþ’ýn Eðridir üzerine yürümesi, Dündar Bey’in Isparta-Burdur yoluyla Antalya’ya çekilmesi ve burada öldürülmesinden sonra Isparta Eðridir yöresi doðrudan Ýlhanlýlar’ýn hükmü altýna girdi. Fakat bu uzun sürmedi.

Demirtaþ’ýn Mýsýr’a kaçýþýnýn ardýndan Hamîdoðullarý bölgeyi yeniden ele geçirdiler (1326). Bundan sonra Hamîdoðullarý ile Karamanlýlar’ýn çekiþmelerine sahne olan Isparta’nýn I. Murad devrinde ilginç bir þekilde Osmanlýlar’a verildiði rivayet edilir. Ýlk Osmanlý kroniklerine göre, I. Murad’ýn oðlu Yýldýrým Bayezid’in düðününe davet edilen Hamîdoðlu Kemâleddin Hüseyin Bey çeþitli hediyeler göndermiþ, bu arada Murad’ýn teklifiyle ülkesinin bir kýsým topraklarýný Osmanlýlar’a satmýþtýr.

Âþýkpaþazâde’nin Târih’inin Âlî Bey tarafýndan neþredilen nüshasýnda Osmanlýlar’a satýlan yerler Akþehir, Beyþehir, Seydiþehir ve Karaaðaç olarak yazýlý iken, Atsýz tarafýndan yayýmlanan nüshada bunlara Yalvaç ve Isparta’nýn da eklenmiþ olduðu görülmektedir. Neþrî de yine bu sonuncu nüshadaki bilgilere benzer þekilde altý kasabayý ismen zikredip bunlar arasýnda Isparta’yý da sayar. Neþrî 1381-1382) arasýnda gerçekleþtiðini yazar.

Hüseyin Bey buralarý Osmanlýlar’a vermekle Karamanoðullarý’na karþý güçlü bir müttefik olmuþ, bir bakýma Osmanlýlar ile Karamanlýlar’ý karþý karþýya getirmiþtir. Hüseyin Bey’in 1391’de ölümünden sonra kesin olarak Osmanlý idaresi altýna girdi.

Ankara savaþýndan sonrasý hakkýnda bilgi bulunmayan Isparta muhtemelen II. Murad döneminde yeniden Osmanlý hakimiyetine alýndý. Isparta’nýn ilk Osmanlý idarecisi olarak Kutlu Bey’dir. Kutlu Bey buradaki Selçuklu eseri ulucamii (1299) yeniden yaptýrmýþtýr.

XVI. yüzyýl da vakfý olan ve deftere kayýtlý bulunan eserler Isparta Camii (Kutlu Bey Camii), Hisar Efendi Mescidi, Hüsâmeddin Zâviyesi, Þeyh Receb Zâviyesi, Sâdeddin b. Süleyman Bey Medresesi, Veled-i Evren Mescidi, Hýzýr Abdal Zâviyesi, Doðancý Mescidi, Sülü Bey Mescidi, Abdurrahman Çelebi Mescidi, Debbað Mahallesi Mescidi, Yayla Mescidi ve Firdevs Bey Camii idi.

XIX. yüzyýlda Isparta’ya gelen seyyahlar burayý ovada güzel bir þehir olarak tasvir ederler. Charles Texier, Hamîd paþalýðýnýn en büyük ve güzel þehri olduðunu, ticaretiyle ön plana çýktýðýný, fakat eski eser bulunmadýðýný, Ýstanbul camilerine benzer büyük bir camiyle otuz kadar mahalle mescidinin var olduðunu, Isparta Rumlarý’nýn Türkçe’den baþka bir dil bilmediklerini yazar.

Salnâmelerdeki bilgilere göre XIX. yüzyýlýn son çeyreðinde Isparta’da yedisi minareli yedisi minaresiz on dört cami, altmýþ dört mescid, etrafý kâgir duvarla çevrili þehir dýþýnda bir namazgâh, sekiz medrese, 377 ciltlik bir kütüphane, sekizi Rumlar’a, biri Ermeniler’e ait dokuz kilise, bir rüþdiye (1860), otuz yedi sýbyan mektebi (bunlardan altýsý Rumlar’a, biri Ermeniler’e aitti), altý hamam, yedi han bulunuyordu.

Böcüzâde þehirde on beþ cami ve kýrk dört mescid sayar. Camilerden en önemlileri Ulucami’dir (Kutlu Bey Camii). Buraya ait 1429 tarihli bir vakfiye ile cami minaresi temelinde karýþýk þekilde yazýlmýþ 1085tarihi Böcüzâde tarafýndan tesbit edilmiþtir. Hacý Abdi Efendi (Ýplik Pazarý) Camii çarþý civarýnda bulunmakta olup XVI. yüzyýl yapýsýdýr. Bunun 1563 yýlýnda inþa edildiði yazýlýdýr.

Halil Hamîd Paþa’nýn sadrazamlýðý sýrasýnda þehirde giriþtiði imar hareketleri bu cami etrafýnda teþekkül etmiþtir. Buranýn doðu ve batý yanlarýna birer kanat ekletmiþ, doðu tarafýna bir minare ve kütüphane ile avlusuna þadýrvan, iki katlý son cemaat yeri ve bir muvakkithâne, cami avlusu kapýsýnýn üstüne bir çýrak okulu yaptýrmýþ (1783), burasý Halil Hamîd Paþa Camii adýyla da anýlmýþtýr. Hamîd sancak beyi olan Ýskender Paþa oðlu Firdevs Bey adýna yapýlan cami vakfiyesi Ekim 1565 tarihini taþýr ve bunun Mimar Sinan yapýsý olduðu belirtilir. Diðer mâbedler arasýnda, çinilerle süslü olduðu için Çinili Cami de denen Abdi Paþa (Peygamber) Camii (1782-1783), çarþý içinde Derviþ Paþa (Ferâhiye) Camii (1816), Keçeciler mahallesinde Hýzýr Bey Camii (XIV. yüzyýl), Yaylazâde mahallesinde Karabelâ Mescidi’nin geniþletilmesiyle yapýlan Meydan Camii (1898) sayýlabilir. Böcüzâde, bunlarýn dýþýndakilerin küçük mescidler olduðunu belirterek bazýlarýnýn adlarýný verir (Tabakhâne, Kýncýzâde, Hisar Efendi, Alâeddin Efendi, Yenice ve Dere camileri.)

 Baþlýca medreseler Sâdiye, Þâkirzâde, Harâbîzâde, Hasan Efendi, Müftî Efendi, Mehdioðlu adlarýný taþýr. Ayrýca bir mevlevîhâne, beþ tekke, dokuz han, altý hamamýn adlarýný verir. Mevlevîhânenin bulunduðu yerde 300 yýlýna ait bir kilise kitâbesinin varlýðýndan da söz edilir.

Diyanet Ýþleri Baþkanlýðý’na ait 1995 yýlý istatistiklerine göre Isparta’da il ve ilçe merkezlerinde 210, kasabalarda 134 ve köylerde 256 olmak üzere toplam 600 cami bulunmaktadýr. Ýl merkezindeki cami sayýsý ise doksan yedidir. METÝN TUNCEL FERÝDUN EMECEN