ENDÜLÜS

Ýslâm hâkimiyetindeki Ýspanya.

Araplar tarafýndan Ýspanya için kullanýlan ve ülkeden tamamen çýkarýlmalarýndan sonra Ýspanyolca’ya Andalucia þeklinde ve önceleri yalnýz “müslüman Ýspanyasý” anlamýnda geçen Endülüs (Endelüs) kelimesinin kökeni kesin biçimde tesbit edilebilmiþ deðildir. Müslümanlar baþlangýçta Endülüs ismini, bir süre ellerinde tuttuklarý Fransa’nýn güneyindeki Septimania bölgesi dahil Ýspanya’da yönetimleri altýna aldýklarý topraklarýn tamamý için kullandýlar. Andalucia ismi bugün Ýspanya’da hâlâ kullanýlmakta ve Almeria (Meriye), Granada (Gýrnata), Jaén (Ceyyân), Córdoba (Kurtuba), Sevilla (Ýþbîliye), Huelva (Velbe), Malaga (Mâleka) ve Cádiz (Kādis) vilâyetlerini içine alan bölgeyi ifade etmektedir.

Endülüs ilk Ýslâm fetihlerinin son halkasýdýr. Endülüs’ün fethi hakkýndaki rivayetlerin en mantýklýsý ve kabul göreni Târýk b. Ziyâd’ýn emrindeki kuvvetlerin çýktýðý Ýspanya’ya çýktýðý tarihtir.(711)

Kuzey Afrika Valisi Mûsâ b. Nusayr, 711 ilkbaharýnda azatlýsý Berberî asýllý Târýk b. Ziyâd kumandasýnda 7000 kiþilik bir orduyu, arkasýndan da 5000 kiþilik bir takviye birliðini fetih için Ýspanya’ya gönderdi. Tarýk b. Ziyad Kral Rodrigo kumandasýndaki kalabalýk bir Vizigot ordusunu, üç gün veya bir hafta süren zorlu bir savaþ sonunda büyük bir kýsmýný imha etmek suretiyle aðýr hezimete uðratýnca Ýspanya’nýn fethi için Müslümanlarýn önünde ciddi bir engel kalmamýþtý. I. Abdurrahman’ýn 756’da Endülüs Emevî Devleti’ni ilânýna kadar Endülüs valiler eliyle yönetildi. Ýslam ordusu 732 yýlýnda Franklara yenilince idareciler fetihlere devam etmek yerine enerjilerini iç isyanlarý bastýrmaya harcadýlar.

Endülüs’te Ýslam hakimiyeti tam 781 yýl sürdü. Çalýþmamýzý okuyanlarýn bu çalýþmayla ilgili bir mantýk oluþturduðunu düþünüyorum. Endülüs tarihinde, siyasi güç ve iktidar mücadeleleri diðer Ýslam devletlerinin hiç birisinde olmadý.

Ýslam tarihi boyunca güç ve iktidar kavgalarý hep oldu. Ama Endülüs gibi olmadý. Güç ve iktidar kavgalarý 15.yüz yýl baþýnda Endülüs’teki 780 yýllýk Ýslamhakimiyetini sona erdirdi. 17. Yüzyýlbaþýnda ise (1603) Endülüs’te Ýslam cemaati kalmadý. Endülüs’teki Ýslam hakimiyetinin yýkýlmasýndaki en büyük etken iç karýþýklýklar.

Emevi hanedanýnýn yýkýlmasýnýn ardýndan 755 yýlýnda Endülüs’e geçen Halife Hiþam b. Abdülmelik’in torunlarýndan Abdurrahman b. Muaviye mevâlînin, Kayslýlar’a kýzgýn olan Yemenliler’in ve Berberîler’in de desteðini saðlayarak sýrasýyla Cezîretülhadrâ, Þezûne, Ýþbîliye ve Ýlbîre’yi kontrolü altýna aldý; daha sonra da Kurtuba’ya girerek kendisini baðýmsýz emîr ilân etti. (756)

Baðýmsýz Endülüs Emevî Devleti’nin kurucusu ve ilk emîri I. Abdurrahman öldüðünde (788) halefi I. Hiþâm’a iç karýþýklýklarý asgariye indirilmiþ, gücü Abbâsîler ve Bizanslýlar tarafýndan dahi kabul edilen, Suriye-Emevî geleneklerinin hâkim olduðu bir devlet býraktý.

Dindar kiþiliðiyle Ömer b. Abdülazîz’i hatýrlatan I. Hiþâm (788-796), tahta çýktýðý ilk yýlda kardeþlerinin gösterdiði muhalefet dýþýnda ciddi sayýlabilecek bir iç meseleyle karþýlaþmadý. Bu durumdan istifade ederek emirlik dönemini Ýspanya’nýn kuzeyindeki hýristiyan krallýklara karþý cihad yapmakla geçirdi.  I. Hiþâm’ýn yerine geçen oðlu I. Hakem döneminde (796-822) iç ayaklanmalar yoðun bir biçimde yeniden patlak verdi. 

I. Hakem’den sonra tahta geçen oðlu II. Abdurrahman’ýn saltanat yýllarý (822-852) emirliðin en parlak dönemi oldu. Ýç karýþýklýklarýn azlýðý ve Abdurrahman’ýn bunlarýn hallinde gösterdiði kararlýlýk neticesinde ülke uzun süreli bir iç istikrara kavuþtu. Dönemin sonlarýna doðru Endülüs’teki müslüman nüfusun çoðunluðunu müvelledûn (mühtediler)  teþkil ediyordu. Baþarýlardan dolayý II. Abdurrahman dönemi “eyyâmü’l-arûs” (düðün günleri) olarak anýlmýþtýr.

II. Abdurrahman’ýn oðlu ve halefi Muhammed (852-886) döneminde devlet düzeni bozulmaya baþladýðý için tuba’da baþlayan isyanlar Tuleytula’ya kadar devam etti. Ýsyanlar 886-888 ve 888-912 dönemlerinde þiddetini daha da arttýrdý. Öyle ki Endülüs Emevî Devleti’nin otoritesi sadece baþþehir Kurtuba’da hissedilir hale geldi. Ülke de hem siyasî hem de sosyal parçalanma söz konusuydu ve bu geliþmelerin sonucu olarak merkezî idareye þeklen baðlý ya da tamamen müstakil ve sayýlarý yirmiyi aþkýn küçük devlet kuruldu. Endülüs’ü içine düþtüðü bu krizden, Abdullah’ýn yerine yirmi bir yaþýnda tahta çýkan torunu III. Abdurrahman (912-961) kurtardý. III. Abdurrahman aldýðý tedbirlerle birliði saðladýktan sonra, Kuzey Afrika’da hýzlý bir biçimde yayýlan Þiî Fâtýmîler’le uðraþabilmek için 929’da kendini Nâsýr-Lidînillâh unvanýyla halife ilân etti. Böylece Endülüs Emevî Emirliði Endülüs Emevî halifeliðine dönüþtü.  

III. Abdurrahman 961 yýlýnda öldüðünde yerini âlim kiþiliðiyle tanýnan elli yaþýndaki oðlu II. Hakem aldý. Bu halifenin döneminde (961-976) daha önce saðlanan iç istikrar devam ettiði gibi dýþ iliþkilerde Ýspanyol krallýklarý karþýsýnda elde edilen üstünlük de korundu. II. Hakem zamanýndaki asýl geliþmenin ilim ve sanat alanýnda olduðu görülür; Endülüs bu dönemde Ýslâm medeniyetinin en faal merkezi haline gelmiþtir.

1008’de Abdülmelik’in yerine kardeþi Abdurrahman’ýn geçmesiyle Endülüs’te süre gelen istikrar birden bozuldu.

1016-1031 tarihleri arasýnda Endülüs taht mücadelelerinden dolayý sükûnet bulamadý. Bu durum karþýsýnda sabrý iyice taþan Kurtuba ileri gelenleri ve halk halifeliði laðvederek Emevî sülâlesine mensup kimseleri sürgüne yollayýp idareyi eþraftan oluþacak bir þûranýn üstlenmesine karar verdiler. Böylece 756’da baðýmsýz bir emirlik olarak kurulan Endülüs Emevî Devleti yýkýlmýþ oldu (1031).

Ortaya çýkan otorite boþluðunun tabii bir sonucu olarak Endülüs Emevî Devleti’nin enkazý üzerinde irili ufaklý birçok devlet kuruldu ve Endülüs tarihinde “mülûkü’t-tavâif” adýyla bilinen 59 yýllýk dönemde görülen küçük devletler için kesin bir sayý vermek zordur. Tuleytula’da Zünnûnîler, Saðrüla‘lâ bölgesinde Tücîbîler ve Hûdîler, Batalyevs (Badajoz) ve civarýnda Eftasîler, Ýþbîliye ve civarýnda Abbâdîler, Gýrnata’da Zîrîler baðýmsýzlýk ilan ettiler.  Bunun yanýnda birçok küçük þehrin, hatta kalenin de merkezî idareden koptuðu görülmektedir. Bu dönemde Endülüs’ün önemliþehirlerinden Tuleytula Ýslam hakimiyetinden çýktý.

Endülüs müslümanlarý adýna Abbâdî Emîri Mu‘temid-Alellah’ýn (Ýbn Abbâd) daveti üzerine Murâbýtlar’ýn hükümdarý Yûsuf b. Tâþfîn, Tuleytula’nýn zaptýndan (1085) bir yýl sonra büyük bir orduyla Endülüs’e geçti ve bu sýrada Batalyevs’i tehdit eden VI. Alfonso’yu Zellâka Savaþý’nda aðýr bir yenilgiye uðrattý. (1086) Yûsuf b. Tâþfîn’in ayrýlmasýnýn ardýndan mülûkü’t-tavâif tekrar birbirleriyle mücadeleye baþlayýnca hýristiyanlar hücumlarýný yeniden baþlattýlar ve müslüman emîrler üzerindeki baskýlarýný arttýrdýlar. Ardýndan Murabýtlar dönemi baþladý,

60 yýl süren Murabýtlar’ýn Endülüs hakimiyetinin ilk 25 yýlýnda içeride istikrar saðlanmýþ, dýþarýda ise hýristiyanlara karþý baþarýlý bir cihad faaliyeti yürütülmüþtür.

Murâbýtlar’ýn yýkýlýþýyla (1147) Endülüs’ün siyasî birliði tekrar bozuldu. Ortaya çýkan istikrarsýzlý sonucunda Kastilya Krallýðý Aragon, Piza ve Cenovalýlar’dan oluþturduðu bir Haçlý ordusuyla Meriye’yi (1147), Katalonya (Catalonia) Kontluðu da Turtûþe (1148) ve Lâride’yi (1149) ele geçirmesi üzerine Endülüs’ün imdadýna yine bir baþka Kuzey Afrika devleti olan Muvahhidler yetiþti.

Muvahhidler, Murâbýtlar’dan farklý olarak kendilerinden yardým isteyen bazý dost emîrleri hasýmlarýna karþý korumak amacýyla Endülüs’e geçtiler. Muvahhid ordusunun Kuzey Afrika’ya geri dönmesinden sonraki yýllarda harekete geçen hýristiyanlardan Portekizliler 1189’da Fransýz, Alman ve Ýngilizler’in de katýldýðý bir Haçlý ordusuyla Þilb’i iþgal ettiler.

Buraya kadar özetlemeye çalýþtýðýmýz tarihi süreçte saygý deðer okuyucunun da anlamýþ olacaðý üzere Endülüs Müslümanlarý güç ve iktidar mücadeleleri ve iç isyanlar sebebiyle sürekli bir istikrarsýzlýk durumunda yaþadýlar. 

Hýristiyan krallýklarýnýn süratli bir þekilde gerçekleþtirdiði istilâ hamlesinden sadece, Muhammed b. Yûsuf (Gālib-Billâh) tarafýndan Gýrnata’da kurulan ve Endülüs’ün güneydoðusundaki Ýlbîre’den Ronda’ya kadar uzanan dar sahil þeridi üzerinde hüküm süren Nasrîler (Benî Ahmer) kurtulabildi. Son derece güç þartlara raðmen iki buçuk asrý aþkýn bir süre tarih sahnesinde kalmayý baþaran bu devlet, hem Endülüs’te Ýslâm hâkimiyetinin son temsilcisi olmasý, hem de Elhamra Sarayý gibi Ýslâm mimarisinin en güzel örneklerini verdiði bir dönemi temsil etmesi açýsýndan tarihte seçkin bir yere sahiptir.

Ýç karýþýklýklar yüzünden sýk sýk istikrarsýzlýktan bir türlü kurtulamayan Endülüs Nasrilerin baþkenti Gýrnata’yý 1492’de teslim olmak zorunda kalýnca Ýslâm hâkimiyetinin Endülüs’teki en son kalesi de düþmüþ oldu. Bu tarihten sonra Ýspanya’da kalan müslümanlar, Hýristiyanlýðý kabul edenler de dahil olmak üzere bir asrý aþkýn bir süre çok büyük sýkýntý içerisinde yaþadýlar ve sonunda tamamen ülkeden sürüldüler. Gýrnata’nýn düþmesinden on yýl sonra 1502’de II. Bayezid Han’ýn emriyle meþhur denizci Kemal Reis donanmayla Akdeniz’e açýlarak Ýspanya kýyýlarýný vurdu ve bir grup Endülüs müslümanýný kurtararak Kuzey Afrika’ya ve Ýstanbul’a taþýnmalarýný saðladý.

Barbaros Hayreddin Paþa 153o yýlýnda 70.000 müslümaný kurtararak Cezayir’e yerleþtirdi. Sonrasýnda Turgut, Piyale ve Salih reisler Kanuni’nn-in emriyle Ýspanya kýyýlarýna sayýsýz seferler düzenlediler ve çok sayýda Endülüslü müslümaný Kuzey Afrika’ya taþýdýlar.

Ýspanyollar, 1609-1614 yýllarý arasýnda müslümanlarýn hemen hemen tamamýný Endülüs’ten uzaklaþtýrdýlar. O sýrada Osmanlý tahtýnda bulunan I. Ahmed Ýspanya’ya karþý harekete geçemese de Fas, Ýngiltere, Fransa ve Venedik gibi devletlere elçiler göndererek Osmanlý Devleti’ne sýðýnmak isteyen Endülüs müslümanlarýna yardýmcý olunmasýný istedi ve bu sayede birçok Endülüslü Kuzey Afrika’daki Osmanlý topraklarýna ve Ýstanbul’a ulaþabildi.

Endülüs müslümanlarý týp sahasýnda da önemli geliþmeler kaydettiler. Bunda daha önce Doðu’da yapýlan çalýþmalarýn büyük payý vardý. Ancak Endülüslüler Doðu’dan aldýklarý bilgilere pek çok katkýda bulundular ve özellikle hayvanlar üzerinde yaptýklarý çalýþmalarla fizyolojide önemli baþarý saðladýlar. Fizyoloji ve anatomide Galen ve Hipokrat gibi klasik dönem hakîmlerinin bilgilerinden faydalanmakla beraber onlarýn bazý hatalarýný da düzelttiler. Ayrýca uygulamalý týp ilmini geliþtirdiler ve bu çerçevede ameliyatlarda kullanýlan aletler ve bunlarýn kullanýlýþ þekilleri hakkýnda ciddi eserler yazdýlar. Bitkilerden öz suyu elde etme tekniðini geliþtirip farmakoloji alanýnda eserler meydana getirdiler ve eczahaneler kurdular. Týp ve kimya dallarýnda yetiþmiþ uzmanlardan Ebü’l-Kāsým ez-Zehrâvî otuz ciltlik et-Taṣrîf adlý bir týp ansiklopedisi telif etti. Ebû Mervân Abdülmelik b. Zühr de meþhur bir hekimdi. Filozof Ýbn Rüþd ayný zamanda iyi bir hekim olup bu alanda on altý eser yazmýþtýr. Ýbnü’l-Baytâr, muhtelif ilâç ve yemek türlerini topladýðý ve bunlarýn nasýl yapýlacaðýný izah ettiði el-Câmiʿ li-müfredâti’l-edviye ve’l-aġẕiye adlý eseriyle Batý’da olduðu kadar Doðu’da da büyük bir þöhret kazanmýþtýr. Endülüs’te pek çok hastahane bulunuyordu. Halifelik döneminde yalnýz Kurtuba’da irili ufaklý elli kadar hastahanenin mevcut olduðu bilinmektedir.

Emevî Devri. Bu devir mimarisinin Ýspanya’da býraktýðý en önemli ve en ünlü bina, hiç þüphesiz bütün dünya camileri içinde de müstesna bir yere sahip olan Kurtuba Ulucamii’dir (el-Mescidü’l-kebîr).

Emevî mimarisinin günümüze ulaþabilen sýnýrlý örnekleri içinde özellikle dikkati çeken bir diðer cami de Tuleytula’daki Bâbü’l-Merdûm Camii’dir. 1000 yýllarýnda yapýlmýþ olduðu sanýlan küçük tuðla bina, Kurtuba Ulucamii’nin devâsâ boyutlarýndan ve ihtiþamýndan çok uzaktýr.

Mülûkü’t-tavâif devri mimarisinin önemli örneklerinden birisi de Sarakusta-Ca‘feriyye Sarayýndaki camidir. Taht odasýnýn yanýndaki küçük cami özellikle dikkat çekici bir yapýdýr. Dikdörtgen bir ana þema içinde sekizgen bir plana göre inþa edilen cami kaburgalý bir kubbeyle örtülmüþtür.

Muvahhidler’in Endülüs’teki idare merkezleri olan Ýþbîliye’de yaptýklarý binalardan geriye hemen hemen hiçbir þey kalmamýþtýr. Ebû Ya‘kūb Yûsuf b. Abdülmü’min’in emriyle 1171-1176 yýllarý arasýnda yapýlan ve bazý bölümleri dýþýnda tamamen ortadan kalkmýþ olan Ýþbîliye Ulucamii’nin yerinde bugün bir katedral bulunmakta ve caminin Kurtuba Ulucamii’nin bir benzeri olduðu bilinmektedir. Cami’den geriye 74 metrelik minare kalmýþtýr. MEHMET ÖZDEMÝR ENGÝN BEKSAÇ

KURTUBA

Endülüs Emevî Devleti’nin baþþehri. Ýspanyolca adý Córdoba olan þehir Atlas Okyanusu’nun 200 km. uzaðýnda ve deniz seviyesinden 100 m. yükseklikte, Guadalquivir (Vâdilkebîr) nehrinin kenarýnda yer alýr, Fenikeliler tarafýndan kurulmuþtur. Târýk b. Ziyâd’ýn kumandanlarýndan Mugīs er-Rûmî, Temmuz-Aðustos 711 þehri önemli bir direniþle karþýlaþmadan fethetti. Mugīs Kurtubalýlar’a yumuþak davrandý ve yönetimlerini Katolik kilisesinin zulmüne uðrayan yahudilere býraktý. Ýkinci vali Hür b. Abdurrahman es-Sekafî (716-719) Endülüs’ün baþþehri olarak burayý seçti. 750 civarýnda da Yûsuf b. Abdurrahman el-Fihrî Vizigotlar’ýn St. Vicente Kilisesi’ni cuma camisine çevirdi.

1.Abdurrahman baðýmsýzlýðýný ilân ettikten sonra gücünü ve ihtiþamýný göstermek üzere orijinal planýný bizzat çizdiði Kurtuba Ulucamii’nin inþaatýný baþlattý; onun asýl amacý kendi baþþehrini Batý Ýslâm dünyasýnýn merkezi haline getirmekti. Abdurrahman’ýn oðlu ve halefi I. Hiþâm camiyi tamamlattý. O günlerde Kurtuba, Avrupa’da cadde aydýnlatmasýna sahip ve hamamlarý olan ilk þehirdi. Þehirde 200.000 ev, 600 cami ve medrese, 800 hamam, 50 hastahane ve çeþitli sanayi tesisleri vardý.

Kurtuba III. Abdurrahman zamanýnda ihtiþamýnýn zirvesine yükseldi. II. Hakem’in (961-976) yaptýrdýðý kütüphanede 400.000’e yakýn kitap bulunduðu söylenir. X. yüzyýlýn sonlarýnda yönetime hâkim olan Hâcib Ýbn Ebû Âmir el-Mansûr zamanýnda bir ilim merkezi haline gelerek Avrupa, Kuzey Afrika ve hatta Asya’dan ilim adamlarýný kendine çekti.

Kurtuba, tarihi boyunca çeþitli ilim dallarýnda ve özellikle edebiyatta temayüz etmiþ pek çok renkli insan yetiþtirmiþtir. Bunlarýn en önde gelenleri arasýnda, Romalýlar döneminde hatip Seneca ile oðlu filozof Seneca ve torunu ünlü þair Lucanus, Ýslâmî dönemde de el-Ýķdü’l-ferîd adlý þiir antolojisi Doðu’da ve Batý’da bir klasik haline gelen Ýbn Abdürabbih, ilk dönem âlim-filozofu Ýbn Meserre, aþk üzerine yazdýðý Ŧavķu’l-ĥamâme adlý eseriyle tanýnan ve ayný zamanda Batý Avrupa’daki ilk ciddi karþýlaþtýrmalý dinler tarihi kitabýnýn sahibi olan Ýbn Hazm, Ĥay b. Yaķžân’ýn yazarý
Ýbn Tufeyl’e ve Spinoza’ya ilham veren yahudi filozof-tabibi Ýbn Meymûn, Mâlikî fakihi Ýbn Rüþd ve torunu ünlü filozof-âlim Ýbn Rüþd, kýraat âlimi Dânî, tarihçi, fýkýh ve hadis âlimi
Ýbn Beþküvâl, hadisçi Ahmed b. Ömer el-Kurtubî, hadisçi ve kýraat-nahiv âlimi Ýbn Sa‘dûn el-Kurtubî ile muhaddismüfessir Muhammed b. Ahmed el-Kurtubî sayýlabilir. Thomas B. Irvýng

GIRNATA

Endülüs’te en uzun süre Ýslâm hâkimiyetinde kalan ve Zîrîler’le Nasrîler’e pâyitahtlýk yapan þehir. Sierra Nevada daðýnýn kuzeybatý eteklerinde, Genil (Þenîl) ýrmaðýnýn sað ve bu ýrmaða þehrin içinde kavuþan Darro çayýnýn her iki yakasý boyunca uzanmakta olup deniz seviyesinden 689 m. yükseklikte kurulmuþtur. Günümüzde Granada olan þehrin ismi müslümanlar tarafýndan Gýrnâta, Garnâta ve bazan da Agarnâta biçiminde telaffuz edilmiþ ve yazýlý kaynaklara da bu þekilde geçmiþtir.

711 ilkbaharýnda Ýspanya’ya giren müslümanlar, ayný yýlýn temmuzunda kazandýklarý ve Vizigot ordusunu büyük çapta imha ettikleri Lekke (Vâdîilekke) zaferinden sonra bir yýl içinde kuzeyde Toledo’ya (Tuleytula) ulaþýrlarken güneyde de Córdoba (Kurtuba) ve Ecija ile (Ýsticce) birlikte Iliberis vilâyetini ele geçirdiler; dolayýsýyla Gýrnata da 712 yýlý ortalarýnda fethedildi.

Müslümanlar Gýrnata’yý fethedince yahudi nüfusun bulunduðu baþka bölgelerde yaptýklarý gibi civardaki yahudileri toplayarak buraya yerleþtirdiler ve þehrin güvenliðini az sayýdaki müslüman muhafýzla birlikte onlara býraktýlar.

V. (XI.) yüzyýlýn baþýndan itibaren Gýrnata, Berberî asýllý Zîrîler’in buraya yerleþtirilmesiyle ilk defa Endülüs’ün Kurtuba, Ýþbîliye (Sevilla), Tuleytula ve Sarakusta gibi büyük þehirlerine denk bir þekilde öne çýktý.

Habbûs’un yerine geçen oðlu Bâdîs’in dönemi (1038-1073) Gýrnata’nýn yýldýzýnýn en fazla parladýðý devir oldu. Gýrnata bu dönemde gerçekleþtirilen icraatlarla gerçek anlamda bir Endülüs þehri görünümü kazanmaya baþladý. Elhamra tepesinde sonralarý el-Kasabatü’l-kadîme adýyla bilinen saltanat þehrinin ve Bâdîs’in de avlusuna defnedildiði el-Mescidü’l-câmi‘in inþasý bu dönemde gerçekleþti.

            Ceyyân vilâyetinde Muhammed b. Yûsuf b. Nasr (I. Muhammed, Gālib-Billâh) adýnda yeni bir Arap lideri güç kazanmaya baþladý. Muhammed b. Yûsuf b. Nasr önce Ýbn Hûd’a tâbi olduysa da onun 1238’de Meriye’de (Almeria) öldürülmesi üzerine baðýmsýz hareket etmeye baþladý ve Gýrnata’yý ele geçirerek Nasrî Devleti’ni kurdu (26 Ramazan 635 / 12 Mayýs 1238). Böylece Gýrnata için, yaklaþýk 250 yýl Nasrîler’e pâyitahtlýk yapacaðý yeni bir dönem baþladý. Nasrî Devleti, baþþehrinin ismine nisbetle Gýrnata Sultanlýðý ve Gýrnata Emirliði olarak da anýlýr.

            2 Ocak 1492’de hýristiyan kuvvetleri Gýrnata’ya girdi. Böylece Endülüs’ün fethinden itibaren en uzun süre Ýslâm hâkimiyetinde kalma özelliðine sahip bulunan Gýrnata þehri de elden çýkmýþ ve Ýspanyadaki Ýslam hakimiyeti sona erdi.

Gýrnata, 403 (1013) yýlýnda Zîrîler’in buraya yerleþmesiyle birlikte gerçek anlamda bir Endülüs þehri görünümü kazanmaya baþladý. Son Zîrî sultaný Abdullah’ýn döneminde (1072-1090) sulama þebekesi geniþletilmiþ ve bahçe sayýsýnda büyük bir artýþ meydana gelmiþtir.

Murâbýtlar ve Muvahhidler tarafýndan gerçekleþtirilen imar faaliyetleri tam olarak bilinmemektedir. Muvahhidler döneminde ise vali Seyyid Ebû Ýbrâhim Ýshak tarafýndan Gýrnata’nýn hemen dýþýnda Þenîl ýrmaðýna yakýn bir yerde Kasru Seyyid adýný taþýyan bir saray yaptýrýldý; daha sonra bu sarayýn karþýsýna bir de zâviye inþa edildi.

Nasrîler Gýrnata’ya yerleþtiklerinde öncelikle Zîrîler’den kalma surlarý yeni baþtan elden geçirdiler.  Yine Nasrîler döneminde þehri ikiye bölen Darro nehrinin üzerinde Kantaratülûd, Kantaratülcedîde, Kantaratülhammâm, Kantaratülkādî ve Kantaratü Ýbn Reþîḳ adlý köprüler vardý.

Ana merkez Darro’nun sað tarafýnda bir tepenin eteðindeydi ve þehrin dört bir yanýndan gelen yollar buradaki el-Mescidü’l-câmi‘e ulaþýyordu. Kazâî konularda halka yardýmcý olmak için çalýþan kimselerin (þâhid) yazýhaneleriyle ýtriyat dükkânlarý da bu caminin çevresinde kümelenmiþti. I. Yûsuf, 1349 yýlýnda caminin yakýnýna dinî ilimlerin okutulduðu bir medrese inþa ettirdi. XIV. yüzyýlda inþa edilen ve XVIII. yüzyýldan itibaren kömür deposu olarak kullanýlan han halen faal durumdadýr. V. Muhammed tarafýndan, dikdörtgen þeklindeki avlusunun ortasýnda büyük bir havuzun ve etrafýnda çift katlý revaklarýn yer aldýðý büyük bir bîmâristan yaptýrýldý; bu hastahane günümüzde orijinal þekline uygun olarak restore edilmektedir.

Kabristanlardan baþka surlarýn dýþýnda “musallâ” veya “þerîa” denilen bayram ve cenaze namazlarýnýn kýlýndýðý namazgâhlar bulunuyor ve bunlar geniþçe bir çimenin üzerine yerleþtirilen bir mihrapla yanýndaki minber vazifesi gören taþ basamaklardan meydana geliyordu. Ýbnü’l-Hatîb, XII. yüzyýlda el-Kasabatü’l-kadîme’nin doðusundaki tepenin üzerinde yer alan musallâlardan birinin adýný Musallâtü Saîd olarak vermektedir.

XIV ve XV. yüzyýllarda Ýspanya’nýn en kalabalýk þehri olan Gýrnata Avrupa’nýn da en kalabalýk birkaç þehrinden biriydi.

Gýrnata’da ilim ve fikir hayatýnýn geliþmeye baþlamasý, þehirleþme süreciyle paralel olarak Zîrîler dönemine rastlar. Zira bu dönemde Gýrnata’nýn yýldýzýnýn parlamasýyla Ýlbîre eski önemini yitirdi ve bu þehirdeki ilmî faaliyetler çok geçmeden Gýrnata’ya taþýndý. Bu dönemde büyük camiler birer medrese görevi de üstlendiler. Mâlikî mezhebi fikrî hayat ve halk üzerinde güçlü bir hâkimiyet kurmuþtu. Meselâ fakih Ebû Ýshak el-Ýlbîrî’nin bir þiiri, 1066’da halkýn galeyana gelmesi ve devleti uzun süredir fiilen idare eden yahudilerin iktidardan düþürülmesi için yeterli olmuþtu.

Murâbýtlar ve Muvahhidler idaresindeki Gýrnata’da bir önceki döneme oranla ilmî faeliyetlerde dikkate deðer bir geliþme görülür. Ýbn Atýyye el-Endelüsî (ö.1147), Muhammed b. Ebû Hâlid el-Ýlbîrî (ö.1206), Ýbn Semcûn (ö. 1211) gibi Mâlikî fýkhýný iyi bilen þahsiyetler yetiþti. Gýrnata, özellikle kýraat ve Arap dili sahalarýnda Endülüs’ün diðer ilim merkezleriyle yarýþýr hale geldi ve bu durum ilim talipleri için þehri bir cazibe merkezi konumuna getirdi. Meselâ dönemin ünlü âlimlerinden Muhammed b. Ca‘fer el-Belensî el-Ümevî (ö.1190), Lebleli (Niebla) Sâbit b. Muhammed el-Kilaî (ö.1230) ve hemþerisi ünlü seyyah Ýbn Cübeyr (ö.1217), Kur’an ve Arapça öðrenmek için bir süre Gýrnata’da kalmýþlardýr. Diðer taraftan bu dönemde ilmî faaliyetlerdeki çeþitlilik de artmýþtýr. Þehirdeki büyük camilerde fýkýh, kýraat ve Arapça’nýn yaný sýra hadis, tefsir gibi diðer ilimler de okutuluyordu. Ýbn Semcûn, Kilaî, Abdülvâhid b. Ýbrâhim el-Gāfikī (ö.1222) fýkýhta olduðu kadar hadiste de söz sahibi idiler. 

Endülüs’ün baþka þehirlerine mensup birçok âlim Gýrnata’ya yerleþmiþ, kadý, kâtip veya müderris olarak hizmet vermiþtir. Meselâ Sebteli fakih Ýyâz b. Mûsâ’nýn (ö.1149), Ýþbîliyeli Ebü’l-Velîd Ýbnü’d-Debbâð’ýn (ö.1151), fakih Ýbn Zerkūn’un (ö.1190) kadýlýk, ünlü filozof Ýbn Tufeyl’in ise kâtiplik yaptýðý bilinmektedir. Buna karþýlýk bir süre Kurtuba Ulucamii’nin imam-hatipliðini deruhte eden Ýbn Semcûn gibi Gýrnata’da yetiþip baþka merkezlerde görev yapan kimseler de çýkmýþtýr. Bu arada Abdullah b. Muhammed ed-Darîr (ö.1175) matematikte ve Ahmed b. Dâvûd el-Cüzâmî de (ö.1201) týpta meþhur olmuþlardýr. Mürsiye’nin hýristiyanlarýn eline geçmesinin ardýndan bir süre Aragon Kralý I. Jacques’ýn himayesinde çalýþan tabip, matematikçi ve astronom Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed el-Mürsî (ö. VII./XIII. yüzyýl sonu) daha sonra Gýrnata’ya göç etmiþ ve burada çok sayýda öðrenci yetiþtirmiþtir. Gýrnata doðumlu olan ünlü seyyah ve coðrafyacý Ebû Hâmid el-Gýrnâtî ile (ö.1169) büyük edip ve seyyah Ýbn Saîd el-Maðribî de (ö.1286) çalýþmalarýyla yalnýz Endülüs’e deðil bütün Ýslâm âlemine mal olmuþlardýr.

            Nasrîler Gýrnata’daki ilmî ve kültürel faaliyetleri önemli ölçüde desteklediler. Esasen Nasrî sultanlarýnýn çoðu bizzat ilimle ilgilenmiþ kimselerdi. Sultanlarýn ilim severliði diðer idarecileri de etkilemiþ, devlet görevlerine bilgili, kültürlü þahsiyetler tayin edilmiþtir. Yaþadýklarý dönemin en meþhur âlim, edip ve bilge kiþileri olarak bilinen Ýbnü’l-Hakîm er-Rundî (ö.1308), Ýbnü’l-Ceyyâb (ö.1348), Lisânüddin Ýbnü’l-Hatîb (ö.1374), Ýbn Zümrek (ö.1395) bunlardan bazýlarýdýr. Fikrî hayat üzerinde Mâlikîliðin tesiri önceki dönemlerde olduðu gibi bu dönemde de devam etti. Ýbnü’l-Hatîb, bundan dolayý Gýrnata’da farklý mezhep ve düþünce akýmlarýnýn tutunma imkâný bulamadýðýný ifade etmektedir. Ancak bu dönemde Mâlikîlik de yeni ihtiyaçlar karþýsýnda çözüm üretme esnekliðini gösterebilmiþtir.

Nasrîler devrinde önceki dönemlerden farklý olarak tasavvufî düþünce ve hayat Gýrnata’ya iyice nüfuz etmiþ ve þehrin deðiþik yerlerinde çok sayýda zâviye yapýlmýþtýr. Esas itibariyle esnaf arasýndan çýkan mutasavvýf mürþidlerin bir kýsmý Gýrnatalý olmayýp Semerkant, Tebriz, Horasan ve Konya gibi Doðu Ýslâm dünyasýndan gelerek buraya yerleþen kimselerdi. Halk geceleri bu mürþidlerin bulunduðu zâviyelerde toplanýr, birlikte Kur’an okunur, büyük mutasavvýflarýn þiirleri ilâhi þeklinde söylenir, dinî ve ahlâkî sohbetler yapýlýrdý. I. Yûsuf’un 750 (1349) yýlýnda büyük bir medrese inþa ettirmesine kadar dinî ilimler camilerde okutuluyordu. Bu medresede Gýrnatalý âlimlerin yanýnda Maðribliler de öðretim faaliyetlerine katýlmýþlardýr.

Ýslâmî döneme ait eserlerin baþlýcalarý Elhamra Sarayý, Generalife (Cennetü’l-arîf), daracýk sokaklarýyla Albaicín (Beyyâzîn) semti, bir kýsmý hâlâ ayakta kalan surlar, Bañuelo (hamam), Madrasa (Medrese), Alcaicería (Kayseriye), Maristan (hastahane), Alfondega (el-Funduk = han) dýr. MEHMET ÖZDEMÝR

ÝÞBÎLÝYE

Ýspanya’nýn güneyinde Endülüs bölgesinde yaklaþýk beþ asýr Ýslâm hâkimiyetinde kalan ve günümüzde Sevilla adýyla anýlan þehir. Eskiçað ve Roma dönemindeki adý Hispalis olan þehir 93’te (712) Mûsâ b. Nusayr tarafýndan fethedildi ve Endülüs’ün ilk idarî merkezi oldu. Ýþbîliye halký ertesi yýl anlaþmayý bozup isyan edince Mûsâ b. Nusayr, oðlu Abdülazîz kumandasýnda bir ordu göndererek þehri tekrar hâkimiyeti altýna aldý. Emevîler’in Endülüs valisi Hür b. Abdurrahman’ýn Endülüs’ün idarî merkezini Ýþbîliye’den Kurtuba’ya (Córdoba) nakletmesi þehrin önemini azaltmadý. 844 yýlýnda Normanlar Ýþbîliye’yi ele geçirip yaðmalayýnca Endülüs Emevî Hükümdarý II. Abdurrahman þehri bu tür saldýrýlardan korumak için sur içine aldý ve bir de cami inþa ettirdi (günümüzde bu caminin yerinde San Salvador Kilisesi bulunmaktadýr).

Ýþbîliye mülûkü’t-tavâif döneminde Abbâdîler’in eline geçti. 1023 yýlýnda Kadý Ebü’l-Kāsým Ýbn Abbâd þehri hükümet merkezi olarak ilân edince Endülüs’ün en önemli merkezlerinden biri durumuna geldi. Ýbn Abbâd, Cehverîler’in hâkimiyetine son vererek Kurtuba’yý da Abbâdîler’e baðladý. Bu dönemde Ýþbîliye edip ve þairlerin toplandýðý bir kültür merkezi oldu. 1091’de Murâbýtlar’ýn eline geçen Ýþbîliye, 1091-1145 yýllarý arasýnda mâmur bir þehir haline geldi. Çarþý ve pazarlarýnda canlý bir ticarî hayat göze çarpýyordu.

Ýþbîliye, Muvahhidler döneminde birçok imar faaliyetine sahne oldu, uzak mesafelerden su getirildi. Þehrin nüfusu arttý. Halkýn gelir düzeyi yükseldi ve þehir “arûsu bilâdi’l-Endelüs” (Endülüs ülkesinin gelini) diye tanýnmaya baþlandý. Muvahhidîn Camii olarak bilinen Ýþbîliye Camii yetersiz kalýnca Ebû Ya‘kūb Yûsuf, Ýþbîliye Ulucamii’nin yapýlmasýný emretti. (1171) Caminin, çan kulesine dönüþtürülen ve Giralda (Melviye) adý verilen minaresi Ýþbîliye’nin sembolü durumundadýr. Ortaçað’da Ýþbîlî nisbesiyle tanýnan birçok âlim vardýr. Kitâbü’l-Filâḥa yazarý Ebü’l-Hayr el-Ýþbîlî, botanikçi Ýbnü’l-Avvâm, Ýbn Ebü’r-Rebî‘ ve Ebû Bekir Ýbnü’l-Arabî bunlardan birkaçýdýr. CÂSÝM el-UBÛDÎ