Görünmez Zincirler Kölelikten Borç Sarmalına İnsanın Özgürlük Arayışı

Tarih kitaplarında özgürlük mücadelesi genellikle tek bir günde bitiveren, büyük kahramanların imzasını taşıyan kesin zaferler gibi anlatılır. Amerika Birleşik Devletleri’nde Abraham Lincoln’ün köleliği kaldırdığı o meşhur dönüm noktası da zihnimizde hep benzer bir sahneyle canlanır: Prangalarını kıran milyonların sevinç gözyaşları ve adaletin nihai tecellisi. Oysa tarihin asıl motoru sadece idealist fikirlerle değil; hayatta kalma kavgalarıyla, korkularla ve en çok da insanın insanı sömürme arzusunun biçim değiştirmesiyle çalışır.

Lincoln’ün o tarihi kararı almasının arkasında elbette ahlaki bir arayış vardı. Fakat madalyonun diğer yüzünde çok daha pragmatik bir askeri çaresizlik yatıyordu. Güney’in uçsuz bucaksız pamuk tarlalarında, her an patlamaya hazır birer barut fıçısı gibi yaşayan milyonlarca köle vardı. Silah sanayisi geliştikçe, beyaz azınlığın yüreğine büyük bir korku saplanıyordu: "Ya bu insanlar bir gün silahlanıp kendi Haiti Devrimi’mizi yaratırsa?" Lincoln, İç Savaş’ın en sıkışık günlerinde bu büyük riski gördü ve onu cephede bir avantaja dönüştürdü. Köleleri özgürleştirerek Güney ekonomisini içeriden çökertti, yüz binlerce siyahiyi orduya katarak savaşı kazandı. Ama ne yazık ki bu hamle, sömürünün bittiği o mutlu sonun başlangıcı olmadı. Sadece sahne değişti, dekor yenilendi ve zincirler gözle görülmez bir hal aldı.

Sistem, bir insanı "mal" olarak satın almanın, ona ömür boyu bakmaktan çok daha maliyetli olduğunu fark etmişti. Klasik bir köle sahibi, nefret etse bile kölesini yaşatmak zorundaydı; çünkü o köle onun mülküydü, sermayesiydi. Hastalandığında, yaşlandığında ya da kışın tarlada iş olmadığında bile önüne bir kap yemek koymak, başını sokacak bir dam sunmak mecburiyetindeydi. Sanayi Devrimi’yle doğan yeni dünya düzeni ise insanın bu en temel biyolojik sorumluluğunu işverenin sırtından atmanın kusursuz bir yolunu buldu: Ücretli kölelik.

Bu değişim sadece Amerika’ya özgü bir kurnazlık değildi; tüm dünyada eş zamanlı işleyen küresel bir mekanizmaydı. İngiltere’de, Sanayi Devrimi’nin kalbinde, köylülerin ortak kullanım alanları olan topraklar ("Enclosure Acts" ile) çitlerle çevrilerek ellerinden alındı. Topraksız kalan, göçe zorlanan kitleler Londra ve Manchester fabrikalarının kapılarına yığıldı. Kağıt üstünde "özgür işçi" olan bu insanlar, günde 16 saat çalışmaya ve açlık sınırında ücretlere mahkum edildi. Benzer bir yanılsama Rusya’da sahnelendi. 1861 yılında Çar II. Aleksandr, milyonlarca serfi (toprak kölesini) yayınladığı fermanla "özgür" ilan etti. Ancak serfler özgür kalırken topraksız bırakılmıştı. Yaşayabilmek için eski efendilerinden fahiş fiyatlarla toprak kiralamak veya devlete otuz yıl sürecek ağır "kurtuluş vergileri" ödemek zorundaydılar. Rus köylüsü, çarın bir imzasıyla derebeyinin kölesi olmaktan çıkıp, devletin ve borçların ömür boyu esiri haline geldi.

Fabrika kapılarında biriken çaresiz kalabalıklar, artık kağıt üstünde tamamen özgürdü. İstedikleri yerde çalışabilir, istedikleri şehre gidebilirlerdi. Ama bu vitrinin arkasında acımasız bir kırbaç gizliydi: Açlık kalıcıydı. Patronlar işçiye sadece çalıştığı saat kadar komik bir ücret ödüyor; onun barınmasını, sağlığını, kışın nasıl ısınacağını tamamen kendi kaderine terk ediyordu.

Bu insaniyetsiz mantık, zamanla sanayicilerin devlet içinde kendi feodal krallıklarını kurduğu "Company Towns" (Şirket Kasabaları) düzenine evrildi. Fabrika ve maden sahipleri, uzak bölgelerdeki tesislerinin etrafına kendi kurallarıyla işleyen devasa yerleşim yerleri inşa ettiler. Bu kasabalarda işçiye gerçek para verilmiyor, sadece patronun bakkalında veya mağazasında geçen özel şirket jetonları ödeniyordu. Fiyatlar öyle ayarlanmıştı ki, bir işçinin ay sonunda şirket kasasına borçlu çıkmaması imkansızdı. Borcu olan işçinin istifa etmesi de yasal olarak yasaklandığı için, kağıt üstünde özgür olan kitleler, pratikte şirket kasabalarının görünmez duvarlarına zincirlenmiş yeni nesil kölelere dönüşüyordu.

Anadolu toprakları da bu küresel sömürü ağından muaf kalamadı. Osmanlı’nın son döneminde ve erken Cumhuriyet yıllarında, Zonguldak kömür havzasında uygulanan "Mükellefiyet" (zorunlu çalışma) sistemi, şirket kasabalarının yerli bir versiyonuydu. Fransız sermayeli şirketlerin ve yerli ağaların hüküm sürdüğü madenlerde, bölge köylüleri zorla yeraltına indirildi. Tıpkı Batı’daki örnekleri gibi, madencilerin ücretleri "katır ambarı" denilen şirket mağazalarında yüksek fiyatlı erzaklara kesiliyor, işçi madenden kazandığı parayı yine maden sahibine iade ediyordu. Türk işçisi de tıpkı Amerikalı veya İngiliz meslektaşı gibi, yerin yüzlerce metre altında hem grizu gazıyla hem de bitmeyen bir borç sarmalıyla savaşıyordu.

Bu vahşet, soyut bir ekonomik teoriden ibaret değildi; arkasında binlerce insanın kanı ve feryadı vardı. Bunun ilk büyük patlamaları Batı dünyasını sarstı. 1894’te Chicago yakınlarındaki Pullman Şirket Kasabası’nda George Pullman maaşları kesip kiraları indirmeyince çıkan grev, ordu tarafından kanla bastırıldı; 30 işçi sokak ortasında öldürüldü. 1914’te ise Colorado’nun Ludlow Şirket Kasabası’nda Rockefeller’ın kiraladığı Pinkerton ajanları madenci çadırlarını makineli tüfeklerle tarayıp ateşe verdi. O yangında 11 çocuk ve 2 hamile kadın nefessiz kalarak can verdi.

Okyanusun diğer kıyısında, Fransa’da da dekor farklı, sahne aynıydı. 1871 Paris Komünü’nde, ağır çalışma şartlarına ve burjuvazinin ekonomik boyunduruğuna baş kaldıran on binlerce Fransız işçisi, devletin ordusu tarafından sokak barikatlarında kurşuna dizildi. Tarihe "Kanlı Hafta" olarak geçen o günlerde Versailles birlikleri, "özgür" Fransız vatandaşlarını, sermayenin düzenini korumak adına topluca katletti.

Pullman’da, Ludlow’da, Zonguldak’ta ve Paris sokaklarında hakkını arayan, çocuklarının karnını doyurmak isteyen işçilerin kurşunlanması, kurulan yeni düzenin eskisinden daha insani olmadığının en yalın kanıtıydı. Şirket kasabalarındaki sanayici için işçinin hiçbir biyolojik değeri yoktu. İşçi borçlandırılıyor, posası çıkarılana kadar çalıştırılıyor, hastalandığında veya isyan ettiğinde ise ya sokağa atılıyor ya da ordu marifetiyle vuruluyordu. Nasıl olsa biri ölürse, kapıda bekleyen binlerce aç insandan biri hemen onun yerini alıyordu.

Bugünün asıl trajedisi ise sömürünün dünüyle bugünü arasındaki mesafede saklı. Artık tepemizde şaklayan bir kırbaç ya da üzerimize doğrultulan bir namlu yok. Dünün maden baronları işçiyi elindeki şirket jetonuna ve borç senedine mahkum ederken; bugünün dijital ve finansal dünyası bizi kredi kartı ekstrelerine, bitmek bilmeyen yirmi yıllık ev kredilerine ve suni bir tüketim çılgınlığına prangalamış durumda. Coğrafyalar değişse de kader değişmiyor: New York’taki bir finans çalışanı da, Paris’teki bir hizmet sektörü işçisi de, İstanbul’un göbeğindeki bir plaza çalışanı da aynı görünmez küresel çarkın dişlileri arasında eziliyor. Modern insan bu geçim derdi döngüsünü kanıksadı, sabah sekiz akşam altı mesailerini hayatın tek normali belledi.

Eski vahşet hikayelerini sadece birer acı tarih notu olarak okuyup geçmek bize bir uyanış getirmez; aksine, esaretin kaçınılmaz olduğuna dair felç edici bir kabulleniş yaratır. Bugün asıl yapılması gereken; dünün şirket kasabalarıyla bugünün ışıltılı plazaları, dijital ekranları arasındaki o görünmez ipleri deşifre edebilmektir.

Demir halkaları eriten insanlık, kendi rızasıyla imzaladığı borç senetlerinin gölgesinde uyuyor şimdi. Modern insan, kapısına dayanan faturaların ve bitmeyen mesailerin ortasında, özgürlüğün aslında hiç kazanılmadığını, sadece sömürünün maliyet hesabıyla biçim değiştirdiğini fark ettiği gün uyanacaktır. İşte o gün, cebindeki plastik kartları ve zihnine vurulan prangaları sorgulamaya başladığında; insanlık, bir asır önce Ludlow’un alevler içinde kalan çadırlarında, Zonguldak’ın karanlık galerilerinde ve Paris’in barikatlarında can verenlerin yarım kalmış çığlığını tamamlayacaktır.