EHL-Ý TASAVVUF- ÞERÝAT

Önceki sayfalarda Ehl-i sünnet tasavvufu konusunda referans kaynaðýmýzýn çoðunlukla Nakþibendi literatürü olacaðýný özellikle belirtmiþtik. Ancak Nakþibendi literatürünün tamamýný anlatmamýz veya özetlememiz mümkün deðil. Bunun yerine Nakþibendiyye tarihinde iz býrakan büyük sufilerden bahsedeceðiz. Elbette ki Sufiler hakkýnda ayrým yapmak gibi bir had bilmezlik içinde deðiliz. Ancak sufilerin de manevi makam olarak derece derece olduklarýný ve gerek makam gerekse manevi görevleri sebebiyle bazýlarýnýn tasavvuf tarihinde iz býraktýklarýný biliyoruz.   

Daha önce belirttiðimiz üzere amacý itibarýyla Ehl-i sünnet tasavvufu aslýnda tektir. “Allah-ü Teala (cc) nýn rýzasýna ulaþmak.” Tarikat/Sufilik ise bu amacýn hayata geçirilmesidir. Tarikatlarýn fikir ve amaçlarý ayný iken metotlarý farklýdýr. Metot bakýmýndan tarikatlarý Sesli (cehri) zikir ve sessiz (hafi) zikir yapan tarikatlar þeklinde ikiye ayýrabiliriz.    

Daha önce belirttiðimiz üzere Ýslam tasavvufu Tabiin döneminde Zühd hareketi olarak baþladý. Gerek zâhid gerekse sufi ismiyle tanýnan sufiler sonra gelenleri yaþamlarý ve fikirleriyle her bakýmdan etkilediler. Bu dönemde kurumsal olarak “Tarikat” isminden bahsedemeyiz.

Ýlk dönem sufileri arasýnda, Tasavvuf tarihini en çok etkileyenlerden birisi Seyyid Abdülkadir Geylani (ks) dir. Abdülkadir Geylani (ks) þathiyeleri, kerametleri ve Gavsul Azam lakabýyla Ýslam tasavvuf tarihinde silinmez izler býrakmýþ ve kendisinden sonraki tüm sufileri ve tarikatlarý etkilemiþtir. Ýsmine nispetle Kadirilik olarak anýlan tarikatýn kurucusu sayýlýr. Kýsaca bahsetmek gerekirse;

Ýsmine nispetle Kadirilik olarak anýlan tarikatýn kurucusu Seyyid Abdülkadir Geylani (ks) (1077-1166) 1077 tarihinde Hazar denizinin güneybatýsýndaki Gîlân eyalet merkezine baðlý Neyf köyünde doðmuþ olup, Arapça’da “el-Cîlî, el-Cîlânî”, Farsça’da “Gîlî, Gîlânî”, Türkçe’de ise “Geylânî” þeklinde telaffuz edilen nisbesiyle þöhret bulmuþtur. Soy kütüðü Hz. Ali (kv) ye dayanýr. Babasýnýn son derece dindar olduðu bilinirken annesi Ümmü’l-Hayr Emetü’l-Cebbâr Fâtýma’nýn da kadýn velîlerden olduðu kabul edilir.

18 yaþýnda gittiði Baðdat’ta hadis, fýkýh ve edebiyat okudu. Usul, füru ve mezhepler tarihi hakkýnda geniþ bilgi sahibi olan Abdülkadir Geylani (ks) tasavvufa intisap etti. Bir süre hocasý Ebû Sa‘d’ýn kendisine tahsis ettiði medresede hadis, tefsir, kýraat, fýkýh ve nahiv gibi ilimleri okuttu ve vaaz verdi. Bir süre sonra bütün bunlarý býrakarak menkýbeye göre 25 yýl süren bir inzivaya çekildi. Tarikat silsilesi Cüneyd-i Baðdâdî’ye (ks) ulaþmaktadýr.

Abdülkādir-i Geylânî (ks) Baðdat’ta Þâfiî mezhebinden Hanbeli mezhebine girmekle birlikte hayatýnýn sonuna kadar her iki mezhebe göre fetva vermiþtir. Yaþadýðý dönemde Hanbelîler’in imamý olmuþ ve bundan dolayý kendisine “Muhyiddin” (dini ihya eden) unvaný verilmiþtir. Abdülkādir-i Geylânî (ks) ameli ve itikadi olarak Hanbelî mezhebine sarsýlmaz bir þekilde baðlýdýr.  Þathiyeleri sebebiyle mutasavvýflarý tenkit eden Ýbn Teymiyye onun bu tür sözleri karþýsýnda ya susmak veya bunlarý te’vil etmek zorunda kalmýþtýr. Ýbn Teymiyye, onun Cüneyd-i Baðdâdî ve Muhâsibî gibi þer‘î hükümlere hassasiyetle baðlý, büyük ve saygý deðer bir þeyh olduðunu söyler, hatta Ýbn Akīl’in hücumuna uðrayan þeyhi Debbâs’ý da savunur.

Abdülkādir-i Geylânî’nin (ks) tasavvuf anlayýþý, þeriata ve dinin zâhirî hükümlerine yani Kur’ân ve Sünnete dayanýr. Onun tasavvuf anlayýþýnda beþ kural vardýr. 1) Himmeti (niyet ve düþünceyi) yüceltmek, 2) Haramlardan kaçýnmak, 3) Hizmeti güzelleþtirmek, 4) Azmi artýrmak, 5) Nimete saygý göstermek. Himmeti yüce olanýn derecesi yükselir. Haramlardan kaçýnanlarý Allah korur. Hizmeti güzelleþtiren keramet sahibi olur. Azmi artýranýn hidayeti sürekli olur. Nimete saygý gösterenin nimeti artar.O, her an Kur’an ve hadislere uygun hareket etmeyi þart koþar. Ona göre bir zâhidin hayatýnda görülebilecek derunî haller dinî ölçülerin dýþýna taþmamalýdýr. Müridlerine hep, “Uyun, uydurmayýn; itaat edin, muhalefet etmeyin, yakýnmayýn; temizlenin, kirlenmeyin” þeklinde tavsiyelerde bulunurdu. Dinin zâhirî hükümlerine uymadýðý için, tasavvuf anlayýþýný “Kur’an’a sarýlmak, sünnete uymak, helâl lokma yemek, eziyetten kaçýnmak, günahlardan uzak durmak, tövbe etmek ve haklarý yerine getirmek esaslarýna göre þekillendiren sufilerin þeyhi Sehl et-Tüsterî’nin “sýr” nazariyesini reddetmiþ, kendi tarikatýnýn þeriata uygun olduðu Ýbn Teymiyye gibi bir münekkit tarafýndan bile kabul edilmiþtir. Gazzâlî’nin geliþtirdiði Sünnî tasavvuf, onun tarafýndan devam ettirilmiþtir denebilir.

Sühreverdî, þathiyelerinden söz ederek bunlarýn sekr halinde söylenmiþ sözler olduðuna dikkati çeker.  SÜLEYMAN ULUDAÐ DÝA

https://geylani.beun.edu.tr/hakkimizda.html Okt. Mustafa SEZER

Bahsedeceðimiz ikinci sufi ayný zamanda sufi Cüneyd-i Baðdadi (ks) nin “Sûfîler arasýnda Bâyezîd’in yeri, melekler arasýnda Cebrâil’in yeri gibidir” þeklinde vasfettiði Bayezid-i Bistami (ks) olacak.

Bayezid-i Bistami (ks) yaþadýðý zamanda (ö.848-73 yaþ) zahiren þeriata aykýrý gözüken þathiyeleriyle meþhur ilk dönem sufilerdendir. Bayezid-i Bistami (ks) tasavvuf hayatýnda sekr halini çok sýk yaþamýþtýr. Onun tanýnmýþ mürid ve halifelerinden Ýbrahim el Herevi þathiyeleri dolayýsýyla aleyhinde çok þeyler uydurulduðunu söyleyerek Bâyezîd’e (ks) isnat edilen bu tür ifadelerin ona ait olabileceðine ihtimal vermemektedir.

Hadis, fýkýh ve kelâm âlimlerinden çoðu Bâyezîd’in (ks) þathiyelerini doðru bulmamakla birlikte sekr halinden dolayý kendisini mâzur görmüþlerdir. Nitekim Ýbn Teymiyye, sekr halinde söylenen bu tür þathiyeleri yaymak deðil gizlemek gerektiðini ifade ederek ondan saygýyla bahseder ve özellikle vahdet-i vücûdcu mutasavvýflarýn bu sözleri delil olarak ileri sürmelerine þiddetle karþý çýkar.

Kendisinden pek çok keramet ve keþf hali nakledilen Bâyezîd (ks) olaðan üstü hallere önem verilmesini istemez: “Falan kiþi tayy-ý mekân ediyor” denilince, “Allah’ýn lânetlediði þeytan ile leþ yiyen kargalar da ayný þeyi yapýyor”; “Falan zat su üzerinde yürüyor” denilince, “Balýklar da ayný iþi yapýyor” diyerek bunlarý önemsemediðini göstermiþ ve aslolanýn þeriatýn hükümlerine baðlý kalmak olduðuna iþaret etmiþti. O, þer‘î edeblerden birine aykýrý davranan kiþiye Allah’ýn velîlik sýrrýný emanet etmeyeceðini söylerdi. Onun bazý þathiyelerini þerheden Cüneyd-i Baðdâdî’ye göre Bâyezîd yine de tasavvufta son mertebeye ulaþamamýþtýr; söz ve halleri sülûkün baþlangýç ve ortalarýnda görülen türdendir. Süleyman ULUDAÐ DÝA Bayezid (ks) ayný zamanda Nakþibendi silsilesinde olup tarikat Yusuf Hemedani’ye kadar ismine nisbetle Tayfuriyye olarak tanýnmýþtýr.

Bahsedeceðimiz üçüncü sufi Abdülkadir Geylani (ks) nin tarikat silsilesinde bulunan Cüneyd-i Baðdadi (ks) dir. (ö.909) Küçük yaþta ilim tahsiline baþlayan Cüneyd-i Baðdadi hem þer’i hem tasavvuf ilminde kendisini yetiþtirdi. Yirmi yaþýnda iken fetva verecek seviyeye gelmiþti. Tasavvufa intisap etmesinden sonra da þer‘î ilimlerle de sürekli meþgul oldu. Ýlim ve tasavvuftaki üstün mertebesinden dolayý “tâvûsü’l-ulemâ” ve “seyyidü’t-tâife” olarak anýlan Cüneyd-i Baðdadi (ks) þer’i ilimler ve tasavvuftaki üstün mertebesine raðmen geçimini saðlamak için ticaretle uðraþýrdý.

Cüneyd-i Baðdadi (ks) bir mektubunda bu tevhidi dörde ayýrýr. 1- Halkýn tevhidi. 2- Zâhir ulemâsýnýn tevhidi. 3 ve 4 seçkin âriflerin (havassýn) tevhidi. Âriflere ait tevhidin birinci mertebesinde Allah’ýn birliðini dile getiren sâlikin gözü O’ndan baþka bir þeyi görmez; zâhirde ve bâtýnda O’nun emirlerini yerine getirirken O’ndan baþka hiçbir þeyden korkmaz, hiçbir þeye raðbet etmez. Hakk’ýn tecellileri karþýsýnda sadece Hak için Hakk’ýn emirlerine uyar. Ýkinci mertebede sâlikin Allah’ýn huzurundaki varlýðý bir gölge ve hayalden ibarettir. Onu sevk ve idare eden sadece Allah’ýn irade ve kudretidir. 

Cüneyd-i Baðdadi (ks) sema ve ilahilerin lüzumuna inanýrken zâhirî hükümlere baðlý kalýnmasý, þer‘î ölçülerin dýþýna çýkýlmamasý gerektiðini ýsrarla vurgulamýþ ve þeriata aykýrý tasavvufî hal ve hareketleri tenkit etmiþtir.

Cüneyd-i Baðdadi (ks) Hz. Peygamber’in sünnetine sarýlma ve onu örnek alma yolu dýþýndaki yollardan hiçbiriyle Hakk’a ulaþýlamayacaðýný belirtir ve “Yolumuz Kitap ve Sünnet’le kayýtlýdýr”, “Tasavvuf ilmi Kur’an ve hadisle sýnýrlýdýr” derdi. SÜLEYMAN ATEÞ DÝA

Zikretmemiz gereken dördüncü sufi Ýmam Ebubekir Þibli (ks) dir. Seyyidu’t-Tâife Þeyh Cüneyd-i Baðdâdî (ks)’nin yetiþtirdiði halîfelerinden Türk-Ýslam mutasavvýfý Ebû Bekr Þiblî (ks) tasavvufun tarîkat devrinden önce yaþamýþtýr. Þiblî (ks) Abbâsî saraylarýnda yetiþmiþ, iyi eðitim almýþ, yöneticilik yapmýþ ve sonunda bunlarýn hepsini terk ederek tasavvuf yoluna yönelen zühd ehli ilk Türk mutasavvýflardan biridir. Tarikatlarýn kurumsallaþmasýyla birlikte Cüneyd-i Baðdâdî (ks) ’nin halîfesi olarak Kadiriye, Mevleviye, Rifaiye, Þazeliye tarikatýnýn silsilelerindeki þeyhlerden biri olmuþtur.

O, sûfî þahsiyeti kendisinde tabiat ve mîzac oluncaya kadar mücâhedeye ve nefsini kýrmaya devam etmiþtir. Ayný zamanda oldukça zühd ehli bir hayatý tercih eden Þiblî (ks) kendisiyle sülûkunu niyet ettiði yolda engel kalmamasý için mallarýný ve kitaplarýný daðýtmýþtýr. Ýmam Þibli (ks) kaynaklara göre nefis terbiyesi için uzun süren bir riyazet ( Sûfîler, sâlikin nefsini mubah olan hazlardan da mahrum ederek nefis üzerinde hâkimiyet kurmasý gerektiðine inanýrlar. Riyâzet “nefsin þehvet denilen beden ve dünya ile ilgili arzularýný kýrmak, bunlarý etkisiz hale getirmek, nefsi aklýn ve dinin tesbit ettiði sýnýrlar içinde tutmak” þeklinde de tanýmlanmýþtýr.)

Hayatýnýn tamamý tevhîd olan Þiblî’ye göre zühd, ‘kalbin eþyâdan, eþyânýn Rabb’ine çevrilmesidir.) Baþka bir rivâyette de; Sûfî, Allah’la beraber iki cihanda da Allah’tan baþkasýný görmez,‛ demiþtir. Þiblî’ye göre tevhîd Allah’a dâimî olarak aþk, mutlak boyun eðme ve sýnýrsýz tevekküldür. Þiblî dünya ve âhiretin rüya, Allah Teâlâ’nýn uyanýklýk olduðunu söylemiþtir. Ona göre bu haldeki sûfî Sevgilisi olarak Allah’ý razý etmek için þeriate uysa, gayesi Allah’týr;

Þiblî (ks) zahiri olarak küfür sayýlabilecek þathiyelerinden dolayý deliliði kendisine gelebilecek itham ve saldýrýlara karþý kalkan yapmýþtý. “ “Ben ve Hallâc ayný þey idik; beni divaneliðim kurtardý, onu aklý batýrdý”Bu yüzden iþaretlerle konuþuyor, þiirlerinde istiareler kullanýyordu. Belki de bu yüzden en iyi dostu Hallac-ý Mansur (ks) gibi katledilmekten kurtulmuþtu. 

Tarikatler biri Hazret-i Ebû Bekir (ra), diðeri de Hazret-i Ali (kv) ye nisbet edilen iki asýl silsile kabul etmiþlerdir. Seyyidu’t-tâife diye tanýnan Cüneyd-i Baðdâdî’ye kadar olan silsile, Halvetiyye, Mevleviyye, Bayrâmiyye, Sühreverdiyye, Desûkiyye gibi, silsilesi Hazreti Ali’ye ulaþan pek çok tarikatta aynýdýr.

Ýmam Þiblî (ks)’nin tasavvuf yolunda eðitim aldýðý iki büyük þeyhi vardýr. 1. Cüneyd-i Baðdâdî (ks) (ö.910) Fýkh-i bâtýnî demek olan tasavvufta imam olan Cüneyd(ks), ayný zaman-da fýkh-ý zâhirîde de âlimdi. 2. Hayru’n-Nessâc Ebu’l-Hasen Muhammed b. Ýsmâil (ks) (ö. 837) Cüneyd-i Baðdadi (ks) bu þeyh için “ O hepimizin iyisidir,” demiþtir.

Ebu Bekir Þibli (ks) Ýslam tasavvuf tarihinde iz býrakan sufilerdendir. Kaynaklara göre Rifaiyye, Kadiriyye, Mevleviyye ve Þazeliyye tarikatlarýnýn silsileleri halifeleri vasýtasýyla Ýmam Ebubekir Þibli’ye (ks) ulaþmaktadýr.

Þeyh Ebû Bekr Þiblî (ks) ’nin þeyhi Seyyidu’t-Tâife Cüneyd-i Baðdâdî (ks)’den itibaren Cüneydiyye diye adlandýrýlan silsilelerden tarikatlarýn teþekkül devrinden sonra birçok tarikat ortaya çýkmýþtýr. Dünya’nýn dört bir yanýnda birçok müntesibi bulunan Kâdiriyye, Rifâiyye ve Þâzeliyye gibi tarikatlarýn silsilelerinin kendisine dayandýðý Cüneyd’in halifelerinin en önemlilerinden biri, Allah için þan, þöhret, hüküm ve serveti terk eden büyük Türk-Ýslam mutasavvýfý Þeyh Ebû Bekr Þiblî’(ks) dir. Tasavvuf Tarihinde zühd ve takvasýyla olduðu kadar, yetiþtirdiði halifeleri ve kendisinden sonra teþekkül eden tarikatlar sayesinde yerini almýþ olan Þeyh Þiblî (ks) Türklerin Müslüman olmalarýndan sonra Ýslam’la bulduklarý izzetin en önemli örneklerinden biri olmuþtur. 

Tasavvuf | Ýlmî ve Akademik Araþtýrma Dergisi, yýl: 8 [2007], sayý: 19, ss. 211-234. Tasavvuf | Ýlmî ve Akademik Araþtýrma Dergisi Ar. Gör. Dr. Süleyman Demirel Ü. Ýlahiyat Fakültesi 212 | Rifat OKUDAN DÝLAVER GÜRER DÝA

Bahsetmemiz gereken diðer bir sufi Seyyid Yusuf Hemedani(ks) dir. Hak ettiði kadar tanýnmadýðýný düþündüðümüz Seyyid Yusuf Hemedani (ks) yetiþtirdiði iki büyük sufi ile tasavvuf tarihini derinden etkilemiþtir. Hace Yusuf Hemedani (ks) ayný zamanda Türk-Ýslam tarihini etkileyen üçüncü halifesi Hace Ahmed Yesevi (ks) dir. Ahmed Yesevi (ks) hakkýnda yorum yapmaya gerek duymuyorum. Herkes Türklerin müslümanlaþmasýndaki rolünü az çok biliyor.

Hace Yusuf Hemedani (ks) nin dördüncü halifesi olarak görevi devralan Abdülhalik-ý Gucdüvani Kelimatý Kudsiyye adýyla bilinen  (“hûþ der-dem”, “nazar ber-kadem”, “sefer der-vatan” ve “halvet der-encümen”i Yusuf Hemedânî (ks) hazretleri, müridi Abdülhâlik-ý Gucdüvânî k.s. hazretlerine tavsiye etmiþ, ondan da “yâdkerd”, “bâzgeþt”, “nigâhdâþt” ve “yâddâþt” dahil sekiz adedi rivayet olunmuþtur.) ýstýlahlarý Nakþibendi literatürüne sokmuþtur. Gucdevani (ks) Þah-ý Nakþibendin (ks) üveysi olarak þeyhidir ve gizli(hafi) zikri ona talim eden kiþidir. Þah-ý Nakþibend (ks) den sonra Nakþibendiler tamamen gizli zikre yönelmiþlerdir.   

Seyyid Yusuf Hemedani (ks) Ýslam tasavvufunun zirve isimlerindendir. Nakþibendi silsilesinde yer alan Hemedani (ks) ye nisbetle tarikat uzun bir süre Haceganiyye olarak anýlmýþtýr. Nakþibendiliði sistematikleþtiren Abdülhalýk Göcdevani (ks) ve “daha çocukluðundan beri Peygamber’in hiçbir Sünnet’ine baðlýlýktan geri kalmayan “ Türklerin Müslüman olmalarýnda büyük katkýsý bulunan Ahmed Yesevi (ks) nin þeyhi ve hocasý olan Yusuf Hemedani’ (ks) nin (ölm, 1140) tasavvuf risalesinde Þer’iatý yaþamanýn önemi þu ifadelerle belirtir:  Neticede, þeriat yolunda yürümenin yolu yöntemi, Þeytan'ýn hilafýna çok ibadet ve iyi kulluk etmektir. Ahiret yolunun aydýnlýk olmasý Þeytan'a muhalefetle mümkündür. SEYYÝD YUSUF-Ý HEMEDANi'NÝN TASAVVUFA ÝLÝÞKÝN BÝR RÝSALESÝ Prof. Dr. Mehmet KANAR Ýstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Doðu Dilleri ve Edebiyatlarý Bölümü'nden Emekli.

Seyyid Yusuf Hemedani (ks) halifesi Abdülhalik Gucdevani’ye (ks) kendi sülûkundan þu þekilde bahsetmektedir: “Ey Abdulhâlik! Bilesin ki, Hak yolunun yolculuðu yani sülûk iki kýsýmdýr: Sülûk-ý zâhir ve sülûk-ý bâtýn. Sülûk-ý zâhir, daima ilâhî emir ve yasaklara riayet etmek, imkân ölçüsünde dinî esaslarý muhafaza etmek ve nefsin arzularýndan kaçýnmaktýr. Ýkinci kýsým olan sülûk-ý bâtýn ise, kalbi temizlemeye çalýþmak ve nefsânî kötü sýfatlarý yok etmek için gayret sarf etmektir. Bâtýn temizliði dedikleri iþte budur. Yusuf Hemedani (ks)  Ýslâm’ýn inanç esaslarýný tevilsiz kabul eder, daima riyazet ve mücâhede hâlinde bulunur, müridlerine Peygamber (sav)’in sünnetine ve ashâbýnýn izlediði yollara göre hareket etmeyi tavsiye ederdi.

            Yusuf Hemedani (ks) fýkýhta Hanefî ve itikatta Mâturîdî idi. Müntesiplerinin dindarlýklarýný Ýslâm, iman ve ihsan boyutunda derinleþtirmelerini istedi. Hemedânî (ks) Ýslâmî emirlere son derece baðlý, sahv ve temkini esas alan bir tasavvuf anlayýþýna sahipti. Keramete ve keramet göstermeye iltifat etmez, sekr ve vecdin tesiriyle zuhur eden ölçüsüz söz ve davranýþlarý tasvip etmezdi. Prof. Dr. Kadir ÖZKÖSE-Prof. Dr. H. Ýbrahim ÞÝMÞEK Nasihat Yayýnlarý- Altýn Silsile- den Altýn Halkalar kitabýndan özet. Ve Necdet Tosun DÝA)

Yusuf Hemedani (ks) hakkýnda yazýlanlarý Fuad Köprülü’de Türk Edebiyatýnda Ýlk Mutasavvýflar kitabýnda teyit etmektedir. Hemedani (ks) “Ahmet Yesevi’nin de aralarýnda bulunduðu halifeleri ile Türkistan bölgesinde “Sünni Ýslam ve Tasavvuf “ telakkisinin oluþmasýný ve yerleþmesini saðlayan kiþilerin baþýnda gelmektedir. Hanefi mezhebine baðlý olan Hace Yusuf Hemedani (ks) Ýslamiyet’in bütün esas akidelerini te’vilsiz kabul ettiði gibi daima riyazet ve mücahede halinde bulunur, müridlerine Hazret-i Peygamber’ in ve ashabýnýn yollarýna gitmeyi tavsiye ederdi. Ord. Prof. Dr. FUAD KÖPRÜLÜ TÜRK EDEBÝYATI ’ NDA ÝLK MUTASAVVIFLAR DÝB YAYINLARI ÜÇÜNCÜ BASIM

Prof.Dr.Dilaver Gürer Hace Yusuf Hemedani: Hayatý, Eserleri ve Tasavvuf Anlayýþý tasavvuf ilmi ve akademik araþtýrma dergisi 2020  

Prof. Dr. Kadir ÖZKÖSE-Prof. Dr. H. Ýbrahim ÞÝMÞEK Nasihat Yayýnlarý- Altýn Silsile- den Altýn Halkalar kitabýndan özet. Ve Necdet Tosun DÝA) SEYYÝD YUSUF-Ý HEMEDANi'NÝN TASAVVUFA ÝLÝÞKÝN BÝR RÝSALESÝ Prof. Dr. Mehmet KANAR Ýstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Doðu Dilleri ve Edebiyatlarý Bölümü'nden Emekli.

Hace Yusuf Hemedani (ks), tarikata seriat ilimlerini köprü yapan ve seriatsýz tarikatýn olamayacaðýný isbat eden Kuþeyri’nin talebesi ve damadý olan Nakþi silsilesinden Ebu Ali Farmedi (ks) nin halifesidir. Ehl-i Sünnet anlayýþýnýn takipçisi, Kur’an ve Sünnet’e sýký-sýkýya baðlý olan Hemedani, hayatýný ilim ve irþada vakfetmiþ, soru-cevap þeklinde yazmýþ olduðu Rütbetül Hayat isimli eserinde sorulara Kur’an ve Sünnet ýþýðýnda cevaplar vermiþtir. Yusuf Hemedani(ks) Rütbtül Hayat isimli eserinde, hayatý Ýslam ile yaþamak, iman ile yaþamak ve ihsan ile yaþamak olmak üzere üç dereceye (rütbeye) ayýrmakta ve ihsan ile yaþamanýn hayat derecelerinin en üstünü ve deðerlisi olarak zikretmektedir. Dr. Muhammed Emin Riyahi Çünkü bu aziz þeyh kesinlikle Hz. Peygamber(s)ýn dinine muhalefet etmemiþlerdir. Sahabe, tabiun, tebe-i tabiun ve selef-i salihine uyarak yaþamýþlardýr. 

Ahmed Yesevi’nin (ks) Buhara’dan ayrýlmasýnýn ardýndan Yusuf Hemedani (ks) nin vasiyeti üzerine þeyhlik makamýna geçen Abdülhalýk Gucduvani Hýzýr (as) dan hafi (gizli) zikir yapmayý öðrenmiþ ve bu zikri üveysi olarak Þah-ý Nakþibend’e öðretmiþtir. Þahý Nakþibend (ks) a kadar Nakþiler dergahta sesli(cehri) zikir, hücrelerinde ise hafi (gizli) zikir yapýyorlardý.

Þah-ý Nakþibend (ks) seyr-ü süluku süresince hiç sesli zikre katýlmadý ve þeyhlik makamýna geçince de sesli zikri tamamen yasakladý. Tasavvuf tarihine iz býrakmýþ baþka bir sufi ayný zamanda müderris olan Þah-ý Nakþibend (ks) in ilk halifesi Hace Muhammed Parsa-Parisa(ks) da önceki ve sonraki tüm sufilerle ayný görüþtedir.

Muhammed Parsa, diðer bütün Nakþibendi þeyhleri gibi, þeriata sýký sýkýya baðlýlýðý ile tanýnmýþ bir sufiydi. Rivayete göre bir gün þeyhine: “Tarikat neyle bulunur?” diye sormuþ, þeyhi de “Þeriata sýký sýkýya baðlanmakla” cevabýný vermiþti. Nitekim o: Ben þeyhimin bu cevabýndan sonra ifrat ve tefritten sakýnarak daime orta yolu tutmaya çalýþtým. Yemek konusunda ne büsbütün açlýðý ihtiyar ettim ne de doyuncaya kadar yedim. Uykuyu azaltma hususunda da itidali gözettim.  Akþamla yatsý arasýný, sabah namazýndan önceki seher vaktini gizlice ihya etmeye gayret ettim. Gönülden mazi, hal ve istikbale aid düþünceleri def’ederek havatýrýn esaretinden kurtulmaya çalýþtým.” demektedir.

Bu kalbi diri ve uyanýk hakikat ehilleri, Rasulullah (sav), sahabe-i kiram, tabiin, tebe-i tabiin ve selef-i salihinin siretlerinde olup Kur’ana ve hadise güzelce ittiba, ashabý kirama gerektiði þekilde iktidayý kendilerine yol edinmiþlerdir. Ayný zamanda Cenab-ý Vehhab Teala hazretlerine daima iltica halinde fazl-ý ilahi ve feyzi namütenahiye baðlýlýk halindedirler. Onlarýn gönüllerini Allah sevgisi sarmýþ bulunduðu için dünya dertlerinden ve masivadan tamamen yüz çevirmiþlerdir. Onlarýn itikadlarýnýn temizliði ve saðlamlýðý nasiyelerinde okunur. Ezeli inayet onlarýn imdadýna yetiþmiþ olmakla inad, niza ve muhalefet damarlarý onlarýn gönüllerinden çekilmiþtir. Allah-ü Teala (cc) Hud suresinde kullarýna þöyle bildirir (“Rabbin dileseydi insanlarý elbette tek bir ümmet yapardý. Fakat onlar hep ihtilâf içinde olacaklardýr, rabbinin esirgedikleri müstesna; zaten O insanlarý buna uygun yaratmýþtýr. Böylece rabbinin, “Andolsun ki cehennemi hem insanlar hem cinlerle dolduracaðým” sözü yerini bulmuþ oldu. “ Hud 118-119) 

Allah’ýn tevfiki onlarýn refikidir. Bunlar tefrika, düþmanlýk, çekiþme, muhalefet ve ihtilaflardan kurtulduklarý içinAllah’ýn bütün mahlukatýna þefkat ve rahmet nazarlarýyla bakarlar. Düþmanlýk ve çatýþma azabýndan kurtulduklarý için Rasulullah (sav) onyarý fýrka-i naciye, yan kurtulmuþ fýrka lakabýyla müþerref kýlmýþtýr. Hadis-i þeriflerinde: Ümmetim yetmiþ üç fýrkaya ayrýlacak. Bunlarýn hepsi ateþte yahud haviyededir. Ancak birisi müstesna buyurmalarý üzerine sahabe-i kiram: O fýrka hangisidir ya Rasulellah diye sorduklarýnda Rasulullah: Benim ve ashabýmýn olduðu yolda olanlardýr ki onlar sevad-ý azamdýr. Buyurmuþlardýr. (Sevad-ý Azam: Allahýn emrini ayakta tutan, Rasullullahýn sünnetine sýmsýsýký sarýlan ve bu yolu her þeye raðmen terketmeyenlerdir. Bunlar Kýyamete kadar her cemaat içinde bulunacaklardýr - Þir-atül Ýslam’dan- mütercim) Hace Muhammed Parsa-Tevhide Giriþ-Faslül Hitab Tercemesi Ali Hüsrevoðlu Erkam Yayýnlarý Ýstanbul 1988

Bahâeddîn Nakþbend (ks)’in önde gelen halifelerinden Muhammed Pârsâ (ks), tasavvuf ve diðer dinî ilimlerde çeþitli eserler kaleme almýþtýr. Pârsâ’nýn tasavvuf alanýnda yazdýðý eserlerin baþýnda kuþkusuz Faslü’l-hitâb gelir. Gerek tasavvuf ehli gerekse diðerleri tarafýndan istifade edilen bu yapýt, onun en meþhur ve en hacimli eseridir. Pârsâ; bu eserinde tevhid, fütüvvet, fenâ, bekâ, müþâhede, ricâlü’l-gayb, Ehl-i beyt ve sahâbeye muhabbet gibi konularý þeriat ve tarikat esaslarýna göre ele almýþtýr.

Adý Ebu’l-Feth Celâleddîn Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd el-Hâfýzî el-Buhârî eþ-Þerðî olan Hâce Muhammed Pârsâ’nýn (10 veya 20 Kasým 1345-11 Ocak 1420) kitabýn tam ismi bütün bunlarý doðrular niteliktedir: Faslü’l-hitâb li-vasli’l-ahbâb el-fâriku beyne’l-hata’i ve’s-savâb (Tasavvuf ilminde mürîdlerin vuslatý için doðru ile yanlýþý birbirinden ayýran kitap).

Muhammed Pârsâ’nýn en meþhur ve en hacimli olan bu eserinde tevhid, fütüvvet, fenâ, bekâ, müþâhede, ricâlü’l-gayb, Ehl-i beyt ve sahâbeye muhabbet gibi konular þeriat ve tarikat esaslarýna göre ele alýnmaktadýr.

            Hatta kimi Þiî yazarlara göre Nakþbendîliðin en belirgin husûsiyeti sünneti ihyâ etmek ve þeriatý korumaktýr. Bu da Ehl-i sünnet’e sýký sýkýya baðlýlýðý göstermektedir. Öyle ki Muhammed Pârsâ’nýn eserlerinde bu tarîkatýn izleri yoðun olarak görülmektedir. Yani onlarýn nazarýnda Pârsâ’nýn bu çerçevede kaleme aldýðý eserlerin esas maksadý; tartýþmalý meselelerin üstünü örtmek, zâhiren Sünnî akîdeye muhalif olan hususlardan kaçýnmak ve tasavvuf ile Þiîliði uzlaþtýrma gayretlerinin önüne geçmektir. Son tahlilde Muhammed Pârsâ’nýn Ehl-i beyt’e muhabbetinin bulunduðu fakat kesinlikle Þiî olmayýp bilakis Sünnî-Hanefî olduðu müsellemdir. Þarkiyat ÝLMÝ ARAÞTIRMALAR DERGÝSÝ Cilt: 14, Sayý: 3 (Aralýk 2022) MUHAMMED PÂRSÂ’NIN BAÞYAPITI FASLÜ’L-HITÂB Abdulmelik ÝBRAHÝMOÐLU • Dicle Üniversitesi Ýlahiyat Fakültesi Tasavvuf Ana Bilim Dalý,